In het Van Gogh Museum is onlangs voor het eerst uitgebreid onderzoek gedaan naar de signaturen van Vincent van Gogh.
Vergeleken met zijn tijdgenoten signeerde de kunstenaar opvallend weinig schilderijen. In zijn tien jaar durende kunstenaarsloopbaan voorzag hij slechts 133 van de 840 bekende schilderijen van zijn naam: ongeveer 15 procent.
Opvallend is dat de frequentie waarmee Van Gogh signeerde, lijkt samen te hangen met zijn artistieke ambities, mentale welzijn en zelfvertrouwen.
Detail van Vincent van Gogh, Zeegezicht bij Les Saintes-Maries-de-la-Mer uit 1888, olieverf op doek, Van Gogh Museum, Amsterdam (Vincent van Gogh Stichting)
Onderzoeker Julia Engelmayer bundelde alle bekende authentieke signaturen op schilderijen in een uitgebreide dataset. Zij publiceerde haar bevindingen in het Van Gogh Museum Article Simply ‘Vincent’: An Overview of Van Gogh's Signed Paintings.
De titel verwijst naar het feit dat Van Gogh vrijwel altijd met zijn voornaam signeerde. Zijn achternaam was buiten Nederland namelijk onuitspreekbaar en moeilijk te onthouden.
De belangrijkste informatie over de redenen waarom Van Gogh slechts een deel van zijn schilderijen signeerde, komt uit zijn brieven. Daarin reflecteerde hij op zijn schilderpraktijk. Hieruit blijkt dat Van Gogh zeer kritisch was. Gedurende zijn loopbaan beschouwde Van Gogh het grootste deel van zijn werk als oefening of voorbereiding.
Dit verklaart bijvoorbeeld waarom hij vóór 1884 geen schilderijen signeerde, terwijl hij in 1881 voor het eerst met olieverf was gaan schilderen. Tekeningen signeerde hij al wel eerder. Eenmaal in Parijs namen zowel zijn commerciële ambities als het aantal signaturen fors toe.
Ook kort na zijn aankomst in Arles, met de Parijse kunstmarkt nog vers in zijn geheugen, zette Van Gogh nog geregeld een handtekening op zijn schilderijen. Naarmate zijn mentale problematiek toenam, nam het aantal signaturen sterk af.
Details van werken die Vincent van Gogh signeerde.
Uit Van Goghs brieven valt op te maken dat hij zijn handtekening zette op schilderijen waar hij bijzonder trots op was, bijvoorbeeld De aardappeleters (1885, Van Gogh Museum) en Zonnebloemen (1889, Van Gogh Museum).
Hij beschouwde De aardappeleters als zijn eerste meesterwerk en had hier weken aan gewerkt. Hij signeerde de achterkant van de stoel links, al is deze signatuur door verdonkering bijna onzichtbaar geworden.
Van Gogh signeerde ook vaak schilderijen die hij aan familie en vrienden schonk. De schilderijen die hij naar prenten van Millet, Rembrandt en Delacroix maakte, signeerde hij meestal niet. Een uitzondering is Pietà (naar Delacroix) (1889, Vaticaanse Musea), een cadeau voor zijn zus Willemien.
Vincent van Gogh, De aardappeleters, 1885, olieverf op doek, Van Gogh Museum, Amsterdam (Vincent van Gogh Stichting). De handtekening van Vincent van Gogh op de achterkant van de linker stoel is bijna onzichtbaar geworden.
Vincent van Gogh, Zonnebloemen, 1889, olieverf op doek, Van Gogh Museum, Amsterdam (Vincent van Gogh Stichting)
Daarnaast signeerde Van Gogh vaak werken die deel uitmaakten van een uitwisseling met bevriende kunstenaars. Iets opmerkelijks gebeurde daarbij met het stilleven Drie paar schoenen (1886, Harvard Art Museums/Fogg Museum, Cambridge, VS) dat Van Gogh met de Australische kunstenaar John Peter Russell ruilde: het werk bevat niet één maar twee handtekeningen.
Eén handtekening is vrij klein en nauwelijks zichtbaar ingekrast in Van Goghs gebruikelijke stijl. De tweede is rechtsboven in grote blokletters op het doek terechtgekomen in een handschrift dat sterk lijkt op dat van Russell.
Waarom Russell deze signatuur mogelijk zelf aanbracht, is niet bekend. Wellicht kon hij Van Goghs handtekening niet ontcijferen of vond hij die te bescheiden, en besloot hij de naam van zijn vriend een meer prominente plek te geven. Iets vergelijkbaars deed Russell namelijk op het portret dat hij datzelfde jaar van Van Gogh schilderde (1886, Van Gogh Museum).
In zeldzame gevallen gebruikte Van Gogh zijn handtekening om een schilderij te verbeteren, zoals bij Zeegezicht bij Les Saintes-Maries-de-la-Mer (1888, Van Gogh Museum). Voor zijn gevoel ontbrak er iets aan de kleurstelling. Daarom plaatste hij linksonder, zo schreef hij aan zijn broer, ‘een heel overdreven rode signatuur omdat ik een rode noot in het groen wilde hebben.’ (brief 660).
De handtekeningen van Van Gogh voegen aan zijn werken een extra dimensie toe, maar ook de afwezigheid ervan is betekenisvol. Vele late meesterwerken bleven ongesigneerd.
Na zijn opname in 1889 in de instelling van Saint-Rémy kwam zijn zelfbeeld steeds meer onder druk te staan. In deze periode plaatste hij bijna geen handtekeningen meer. In Auvers plaatste hij welgeteld één keer ‘Vincent’ op een schilderij: een portret dat hij cadeau deed aan de geportretteerde, Adeline Ravoux (Adeline Ravoux, 1890, privécollectie).
Lees het gehele Engelstalige artikel ‘Simply “Vincent”’ PDF, 1,7 MB
John Russell, Portret van Vincent van Gogh, olieverf op doek, Van Gogh Museum, Amsterdam (Vincent van Gogh Stichting)
Vincent van Gogh, Zeegezicht bij Les Saintes-Maries-de-la-Mer, olieverf op doek, Van Gogh Museum, Amsterdam (Vincent van Gogh Stichting)
Simply ‘Vincent’: An Overview of Van Gogh’s Signed Paintings is geschreven door Julia Engelmayer. Zij liep een jaar lang stage als conservator in opleiding bij het Van Gogh Museum en behaalde in 2024 haar masterdiploma Curating Art and Cultures aan de Universiteit van Amsterdam.
Zij baseerde dit artikel op haar masterscriptie. Het is het vijfde artikel in de serie Van Gogh Museum Articles. Het Van Gogh Museum doet als kenniscentrum onderzoek naar Vincent van Gogh en zijn tijdgenoten. Met deze reeks biedt het museum een platform aan eigen onderzoekers en conservatoren, wetenschappers die aan het museum zijn verbonden en onderzoekers van buitenaf.
