Zelfportret als schilder, 1888

Vincent van Gogh (1853-1890)

  • Olieverf op doek, 65.5 X 50.5 cm
  • Van Gogh Museum, Amsterdam
    (Vincent van Gogh Stichting)
  • F 522


Dit is een van de weinige zelfportretten waarin Van Gogh zichzelf als een schilder weergaf, met een palet, penselen en een doek op een houten raam.
Contrasterende kleuren, zoals het blauw van de kiel en het oranjerood van de baard, zijn naast elkaar gezet, zodat ze elkaars werking versterken. De rode en groene streepjes in het gezicht zijn zo dicht opeen geplaatst dat ze van een afstand gezien de illusie van een grijzige schaduw geven.

Terwijl de meeste andere zelfportretten van Van Gogh nogal schetsmatig zijn, is deze tot in detail uitgewerkt. De korte, droge verfstreken zijn zorgvuldig op het doek gezet. Van Gogh heeft waarschijnlijk lang aan dit schilderij gewerkt en was er blijkbaar tevreden mee, want hij voorzag het werk - als een van de weinige zelfportretten - op een opvallende plaats van een signatuur.

Meer informatie over "Zelfportret als schilder"

Zelfportretten als oefening

Van Gogh schilderde in zijn leven in totaal zo´n 35 zelfportretten, waarvan er 29 uit zijn Parijse periode dateren. Deze werken ontstonden omdat de schilder zich geen modellen kon veroorloven, maar toch graag portretten wilde maken. Zijn eigen spiegelbeeld was dan natuurlijk een goedkope en gemakkelijke oplossing. Zo kon hij uitgebreid experimenteren met verschillende schildertechnieken, kleur- en lichteffecten. Want, zo schreef hij later aan Theo, ‘als ik er in slaag de kleuren van mijn eigen gezicht te schilderen, wat niet zonder problemen gaat, dan kan ik ook wel de koppen van andere mannen en vrouwen schilderen’.

De serie zelfportretten laat duidelijk zien dat Van Goghs kleurgebruik in de loop der tijd helderder en levendiger werd. Er is een enorm verschil tussen de bruinige tinten van de eerste studies en de lichte, felle kleuren van het Zelfportret met strohoed en pijp. Ook de ontwikkeling van zijn kenmerkende ‘streepjesstijl’ is in deze werken goed te volgen.

Van Gogh door andere ogen

In Parijs had Van Gogh veel kunstenaarsvrienden. Op het atelier van de schilder Fernand Cormon had hij Paul Signac, Emile Bernard, John Russell en Henri de Toulouse-Lautrec leren kennen. Die laatste twee maakten een portret van hem.
Toulouse-Lautrec maakte een impressionistisch, kleurrijk portret in pastel van zijn vriend aan een cafétafel, achter een glaasje absinth. Russell schilderde een vrij donker, meer ‘klassiek’ portret van Van Gogh als kunstenaar, met een serieuze blik en een penseel of potlood in zijn hand.
Later, toen zij beiden in Arles woonden, werd Van Gogh ook door zijn vriend Paul Gauguin als kunstenaar vereeuwigd, in Van Gogh schildert zonnebloemen, nu in de collectie van het Van Gogh Museum.

Stemming

Behalve zijn beroep wilde Van Gogh in dit werk ook zijn sombere stemming van die tijd weergeven, zoals hij schreef in een brief aan zijn zus Willemien. Hij vermeldde de rimpels in zijn voorhoofd en zijn rode baard, ‘vrij ongeredderd en triest’. Zijn teneergeslagen stemming tijdens de laatste maanden in Parijs vinden we ook terug in andere brieven: ‘toen ik Parijs verliet, [was ik] zwaar gebroken, behoorlijk ziek en bijna aan de drank’, schreef hij later aan Gauguin.

Besparing en recycling

De meeste Parijse zelfportretten zijn een stuk kleiner dan het Zelfportret als schilder. Ze waren duidelijk als studie bedoeld, als experiment. Dat blijkt ook uit de losse, vrije schilderwijze in veel van deze werken en het gebruik van goedkopere materialen, zoals karton in plaats van schilderslinnen.

Van Gogh bespaarde ook kosten door sommige doeken twee maal te gebruiken, aan beide zijden. Zo maakte hij een aantal studies van zijn eigen gezicht op de achterkant van vroegere stillevens en van een olieverfschets voor De aardappeleters. Een ander zelfportret heeft hij zelfs over één van zijn oudere werken heen geschilderd, over een werk dat hij blijkbaar niet zo geslaagd vond. Op de röntgenfoto is de onderliggende buste van een naakte vrouw nog vrij goed te zien.

Copyright 2005-2014 - Van Gogh Museum | Colofon | Disclaimer | Links