Het oog van de schilder

kleur, Vincent van Gogh Reageren uitgeschakeld

Het spel van de complementaire kleuren, over koele en warme en primaire en secundaire kleuren

 

Strijd tussen primaire kleuren

De slaapkamer van Van Gogh in de huidige gerestaureerde staat, is een kraakhelder, schoon schilderij. Het oogt koel en vol van kleur, en toch is dit maar een deel van het verhaal. De frisblauwe wanden suggereren een weidsheid die bij nader inzien haaks staat op de verhouding tussen vloer en bed en hoe de schilder de ruimte beschrijft in zijn brieven. In de huidige situatie verkeren de drie primaire kleuren op voet van oorlog, waarbij blauw overheerst. Schildertechnisch bezien is het een onrustig schilderij.

 

Kleur en toon

‘Ik heb een absolute rust willen uitdrukken met al die verschillende tonen’, schrijft Van Gogh aan Gauguin. Hij is ruim twee dagen niet buiten geweest om zijn overbelaste ogen tot rust te laten komen en schildert als eerste het interieur van zijn kleine slaapkamer.

Rust weergeven in een schilderij betekent het vermijden van contrasten en dat bereik je door de kleuren eenzelfde grijswaarde, toon, te geven. De snelste manier om te beoordelen of die rust bereikt is, is om door je oogharen naar het beeld te kijken, eigenlijk gluren: details vervagen en alleen grote vlakken en lijnen blijven over. Zo is in één oogopslag te zien waar het in dit schilderij rammelt; namelijk bij de wanden en de deken. De eerste zijn te licht en de tweede is te donker. Door in de digitale impressie van het schilderij het lila in de muren terug te brengen, (door het wit eruit te halen), en het rood van de deken te verhelderen, komen de grijswaarden weer in balans en keert de rust in het beeld terug.

Vincent schrijft dat het enige wit dat hij in het schilderij wil, de reflectie in de spiegel is: zoals hij het zelf omschrijft, het vierde paar complementaire kleuren, wit en zwart, vertegenwoordigd door de spiegel en de lijst. Dit effect valt nu volledig weg door het vele wit in de muren.

 

Impressie

Impressie van de originele kleuren van De slaapkamer. Met dank aan Roy Berns en medewerkers van Van Gogh Museum, RCE en Shell

Impressie van de originele kleuren van De slaapkamer. NB: deze kleurenimpressie toont de originele kleuren van De slaapkamer zoals ze mogelijk zijn geweest toen Van Gogh het schilderij maakte.

 

Koele en warme kleuren

Uit de impressie blijkt de logica van het originele kleursysteem – gebaseerd op één dominante primaire kleur en een spel tussen elkaar versterkende, complementaire, secundaire, warme en koele kleuren.

De koele kleuren:
Paars (violet) – wanden
Terracotta – vloer
Citroengroen – lakens en kussen
Smaragdgroen – raamkozijn

De warme kleuren:
Scharlakenrood – deken
Chroomgeel – bed
Ultramarijn – deurlijsten

Verder gebruikt Van Gogh uiteenlopende blauwen, zoals het koele, naar groen neigende, Parijs blauw en het warme, naar rood zwemende kobaltblauw. Dat laatste geeft, gemengd met de door Van Gogh veel gebruikte, warme, maar instabiele geraniumlak, samen met wit een mooi paarsviolet.

 

Centrale rol voor deken en bed

De centrale rol is weggelegd voor het primaire, dik opgelegde rood, waar de andere, grotendeels complementaire en secundaire kleuren omheen draaien: koel paars (opgebouwd uit rood, wit en blauw), warm geel, en warm en koel groen (blauw en geel) in verschillende nuances.

Het oog trekt als vanzelf eerst naar de rode deken – tegenwoordig een koel verkleurd rood, vergelijkbaar met cadmiumrood donker – ingebed in het warme geel van het ledikant. De vloer en het meubilair zijn door hun gele en rode componenten met elkaar verbonden en vormen het warme deel van de voorstelling. Dit heeft meteen als voordeel dat ze zich als groep duidelijk op de voorgrond zetten en de basis in het beeld vormen.

De wanden en de deuren zijn een koelere variant van het roze van de vloer. Zij omarmen als het ware het voortoneel. Nu wordt ook de functie van het groene raam zichtbaar, dat zich kan nestelen in het lila (groen is complementair aan het primaire rood. Omdat groen is samengesteld uit de andere twee primaire kleuren worden rood en groen vanwege het versterkende effect vaak als combinatie gebruikt).

In het fletse blauwwit van de muren in de huidige staat van het schilderij is het groene raamkozijn veel te zwaar en geïsoleerd. Het zingt zich visueel los van de wand en zoekt aansluiting bij de rode deken en de groene lijnen aan het voeteneind van het ledikant. Door het lila van de muren in de reconstructie wordt ook het warme, door de luiken getemperde licht buiten weer zichtbaar, nu overschreeuwd door het heldere, primair ogende, blauwwit van de muren.

Het wordt weer het kleine, warme kamertje in een zonovergoten Zuid-Frankrijk, in een oud huis met dikke muren.

Dankzij de nieuwste technieken en, minstens zo belangrijk, een interactie tussen de verschillende disciplines die zich met kunst en kleur bezig houden, kan Van Goghs werk begrepen en bekeken worden zoals hij het naar alle waarschijnlijkheid bedoelde.

Voor mij als schilder is kennis van het oorspronkelijke materiaal een absolute noodzaak om een kunstwerk te kunnen beoordelen of er een kunsthistorische interpretatie op los te laten. Vincent zou een zucht van verlichting slaken als hij wist dat zijn bedoelingen weer zichtbaar worden.

Het resultaat – and beyond

kleur, Samenwerking, Vincent van Gogh Reageren uitgeschakeld

Wanneer kunnen we de restauratie van De slaapkamer geslaagd noemen? Ik zou zeggen: als de conditie verbeterd is en als het er beter uitziet. Ella heeft dus prachtig werk geleverd want de oude restauraties zijn vervangen door betere, de retouches doen meer recht aan wat Van Gogh wilde (namelijk rustige, egale kleurvlakken), en het geheel heeft een nieuwe helderheid die de kleuren veel meer tot hun recht laat komen. Het was al een sterk schilderij maar de wall power is nóg groter geworden.

Maar er is meer: Ella en al die mensen die haar hebben ondersteund, hebben heel veel onderzoek gedaan en dat heeft behalve een enorme hoop informatie ook nieuwe vragen opgeleverd. Dat vind ik een minstens zo belangrijk resultaat van het project. Moeten we nu alle andere oude restauraties vervangen? Zijn er nog meer randjes van schilderijen ‘het hoekje omgegaan’ door nieuwe opspanningen? Moeten we de verkleurde, nu groenige vlek onder de stoel links in De slaapkamer (die dus niet als schaduw bedoeld is) retoucheren om hem meer met de rest van de vloer in overeenstemming te brengen?

Het meest intrigerend is natuurlijk die vraag naar verkleuringen. Nu we weten dat de paars-roze vloer en de blauwe muren respectievelijk meer oranje-rood en violet geweest moeten zijn, zou je willen weten hoe het werk er oorspronkelijk uitgezien moet hebben. Of we dat ooit precies zullen kunnen reconstrueren betwijfel ik maar we gaan in de toekomst natuurlijk kijken naar andere werken waarin Van Gogh volgens zijn brieven bijvoorbeeld violet gebruikte terwijl we daar nu blauw zien. Om te beginnen de andere versies van De slaapkamer, maar ook bijvoorbeeld zijn geschilderde kopieën naar zwartwitprenten die hij zelf ‘vertalingen in kleur’ noemde. Zoals Ondergesneeuwd veld met een eg.

Vincent van Gogh, Ondergesneeuwd veld met een eg, 1890

Wat we in dit werk als bijna witte sneeuw zien, moet oorspronkelijk oranje-roze geweest zijn want de ondergaande zon bescheen de witte sneeuw….

Werk aan de winkel dus. En we zijn al begonnen: volg de blog over Van Goghs atelierpraktijk. Ooit zullen De slaapkamer en de nieuwe vragen daar aan de orde komen. Wat maar weer eens een oude wijsheid bevestigt: over grote kunstwerken raak je nooit uitgepraat.

Sporen van waterschade

Retouches, Schoonmaken, Vincent van Gogh Reageren uitgeschakeld

Barsten en verfverlies

Als je kijkt naar de barsten en het verfverlies, dan komt de toestand van het schilderij zoals dit na reiniging tevoorschijn is gekomen, waarschijnlijk sterk overeen met wat Van Gogh zag toen het doek in zijn atelier in Arles waterschade had opgelopen. Waar het doek is gekrompen hebben zich brede, meanderende barsten gevormd die brosse verfvlakjes uit elkaar hebben getrokken, vooral in de met kobaltblauw en zinkwit geschilderde deuren. 

Detail van de deur rechts na schoonmaak

Detail van de rechter deur na schoonmaak: barsten in de verf en verfverlies zijn goed zichtbaar

We weten dat het schilderij al in een vroeg stadium is bedoekt met een waterige lijm. Hoewel dit gebeurde met de beste bedoelingen, kan dat het probleem van het barsten nog hebben verergerd. Opvallend zijn ook de vele hoekige plekjes waar verf en grondering hebben losgelaten. Misschien zijn deze stukjes verf eraf getrokken door de kranten die Van Gogh op het schilferende oppervlak heeft geplakt. Het kan ook heel goed zijn dat de losse schilfers eraf zijn gesprongen door het meerdere malen op- en afrollen van het schilderij toen het heen en weer werd gestuurd tussen Vincent en Theo.

 

Bewijs van zeer oude restauraties

Bij microscopisch onderzoek zijn in de barsten en hiaten restanten aangetroffen van zeer oude restauraties, die verzadigd zijn geraakt van de washarslijm waarmee het schilderij in 1931 is bedoekt. Deze observatie bevestigt dat de beschadigingen in een vroeg stadium zijn opgetreden. Ze zijn onderdeel geworden van de geschiedenis van het schilderij.  

 

Kleur en emotie 2

Vincent van Gogh 3 Reacties »

 

Ambitie

Van Gogh schreef ongeveer een maand voor het schilderen van De slaapkamer over zijn ambitie om via zijn expressieve kleurgebruik de moderne kunst vooruit te helpen: ‘[…] de studie van kleur. Ik heb nog altijd de hoop daarin iets te ontdekken. De liefde van twee geliefden uitdrukken door een huwelijk van twee complementaire kleuren, hun vermenging en hun tegenstellingen, de mysterieuze trillingen van naast elkaar geplaatste tonen.’

 

Combinaties met andere werken

Een mooi voorbeeld om uit te leggen hoe Van Gogh dacht over kleur en emotie is zijn idee om De slaapkamer te contrasteren met Het nachtcafé . Zoals eerder al genoemd, werkte Van Gogh – in afwachting van de komst van Gauguin – aan een grote groep werken die hij in onderlinge samenhang wilde ophangen ter decoratie van Het gele huis. Daarom dacht Van Gogh bij nieuwe werken vaak meteen aan geschikte combinaties met andere werken. De uiteenlopende dramatische effecten van verschillende kleuren speelden in deze combinaties vaak een bepalende rol.

Vincent van Gogh, Het Nachtcafé, september 1888, olieverf op doek, 70 x 89 cm, Yale University Art Gallery, New Haven (Conn.), VS

Vincent van Gogh, Het nachtcafé, september 1888

Vincent van Gogh, De slaapkamer, 1888, olieverf op doek, 72,5 x 91,4 cm, Van Gogh Museum, Amsterdam (Vincent van Gogh Stichting)

Vincent van Gogh, De slaapkamer, 1888

 

Emoties oproepen

Zo ook hier. Zowel in De slaapkamer als in Het nachtcafé wilde Van Gogh met behulp van een uitgesproken kleurkeuze de emoties die hij in een bepaalde omgeving ervoer, oproepen. Die emoties verschilden, net als de voorstellingen, als dag en nacht.  Het ‘bleekviolet’, de ‘rode plavuizen’ en het ‘geel als verse boter’ gebruikte Van Gogh om de ‘absolute rust’ die hij ervoer in zijn eenvoudig ingerichte slaapkamer uit te drukken. 

Toen hij het schilderij maakte, had Van Gogh ook daadwerkelijk rust moeten nemen na een periode van onafgebroken schilderen om de decoratie van Het gele huis te voltooien voor de komst van Gauguin.

Het nachtelijke café was daarentegen een plek, schreef Van Gogh, ‘waar je jezelf kunt slopen, gek kunt worden, misdaden kunt begaan.’ ‘Menselijke hartstochten’ dus, die Van Gogh vertaalde in de ‘strijd tussen het meest uiteenlopende rood en groen’.

 

Iconen

Persoonlijk denk ik dat het geen toeval is dat juist deze twee werken zijn uitgegroeid tot iconen van de moderne kunst. Het is Van Gogh inderdaad gelukt om door middel van kleur zijn emoties op de beschouwer over te brengen, een mijlpaal in de moderne kunstgeschiedenis.

Kleur en emotie 1

Vincent van Gogh Reageren uitgeschakeld

 

De invloed van Delacroix

Van Gogh las in het handboek van Blanc niet alleen over de kleurtheorie zelf, maar ook over de toepassing van Chevreuls theorieën door de romantische kunstenaar Eugène Delacroix (1798-1863).  Delacroix paste het principe van optische menging toe door zijn kleurvlakken samen te stellen uit naast elkaar geplaatste complementaire kleurtoetsen. Daarnaast liet hij ook de kleurvlakken als geheel contrasteren, bijvoorbeeld door onder een blauwe lucht de muren van een gebouw oranje te kleuren. Van Gogh werd sterk beïnvloed door Delacroixs kleurgebruik.

 

Kleur om emoties kracht bij te zetten

Delacroix baseerde zich in zijn kunst dus op de wetenschappelijke theorieën van Chevreul, maar Van Gogh geloofde dat de kunstenaar kleur ook heel bewust inzette om een bepaalde sfeer op te roepen en emoties kracht bij te zetten. Van Gogh schreef vol passie over Delacroix’s beroemde schilderij Christus slapend tijdens de storm: ‘Ah – het mooie schilderij van EUG. DELACROIX […], hij [Christus] met zijn zacht citroengele aureool – slapend, oplichtend – in de dramatische violette, donkerblauwe, bloedrode vlek van de groep verbijsterde discipelen. Op de schrikwekkende smaragdgroene zee, die stijgt, steeds hoger stijgt tot helemaal bovenaan, tot de lijst. Ah – wat een geniale schets.’

Eugène Delacroix (1789-1863), Christus slapend tijdens de storm, ca. 1853, olieverf op doek, 50,8 x 61 cm, Metropolitan Museum of Art, New York, H. O. Havemeyer Collection, Bequest of Mrs. H. O. Havemeyer, 1929

Eugène Delacroix, Christus slapend tijdens de storm, ca. 1853

 

Een bijdrage aan de moderne kunst

Opvallend is hoe Van Gogh de kleuren in Delacroixs schilderij beschrijft vanuit hun emotionele effecten (bloedrood, schrikwekkend smaragdgroen). In de volgende post zal ik laten zien hoe hij ook de kleuren in zijn eigen werk in dergelijke, emotioneel geladen bewoordingen beschreef. Van Gogh zag zijn kleurgebruik als een van de meest onderscheidende kwaliteiten in zijn werk. Hij borduurde heel bewust voort op de verworvenheden van Delacroix op dit gebied en hoopte dat in zijn persoonlijke adaptatie zijn bijdrage aan de moderne kunst zou liggen.

Van Gogh en de kleurtheorie

Vincent van Gogh 1 Comment »

 

De kleuren van De slaapkamer

Van Gogh beschreef de kleuren die hij zorgvuldig voor De slaapkamer had uitgekozen in een brief aan Theo:

De muren zijn bleekviolet. Op de vloer liggen rode plavuizen.

Het hout van het bed en de stoelen zijn geel als verse boter.

Het laken en de kussens heel helder citroengroen

Het dek scharlakenrood.

Het raam groen.

De toilettafel oranje, de waskom blauw.

De deuren lila.

[…]

De lijst zal – omdat er in het schilderij geen wit is – wit worden.

Hoewel Van Gogh inderdaad rode plavuizen had liggen, baseerde hij zijn kleurkeuze zeker niet alleen op de werkelijke kamer. Samen vertegenwoordigden het violet, blauw, groen, geel, oranje en rood de gehele kleurencirkel van wetenschapper Michel Eugène Chevreul (1786-1889).

De kleurencirkel van Chevreul

De kleurencirkel van Chevreul

 

Optische effecten

Van Gogh las over diens kleurentheorie in het handboek Grammaire des arts du dessin, architecture, sculpture, peinture  (1870) van Charles Blanc. Blanc omscheef Chevreuls theorie over de optische effecten van het naast elkaar plaatsen van kleuren als ‘de wet van de complementaire kleuren’. Chevreul benadrukte de relativiteit van de waarneming van kleur, die wordt beïnvloed door de aangrenzende kleuren en tonen. Vooral de kleuren die tegenover elkaar liggen in de kleurencirkel (blauw-oranje, paars-geel en rood-groen) en dus het verst van elkaar zijn verwijderd, de zogenaamde complementaire kleuren, versterken elkaar als ze naast elkaar worden geplaatst.  

 

Complementaire kleuren gebruiken

Hoewel Van Gogh al als jonge kunstenaar in Nederland sterk werd beïnvloed door deze kleurentheorie, plaatste hij pas in Frankrijk onder invloed van de Parijse avant-garde pure complementaire kleurcontrasten naast elkaar.

Net als de (neo)impressionisten koos hij bovendien voor een witte lijst om het werk af te maken. Volgens de theorie van Chevreul vormde die witte lijst, dan wel het gebruik van wit in de voorstelling zelf, een essentieel onderdeel van het werk. Hij schreef: ‘Als wit naast een kleur wordt geplaatst, heeft die kleur een krachtiger verschijning, alsof het witte licht, dat de intensiteit van kleur verzwakt, eruit zou zijn gehaald.’ Daarnaast kan je het wit zien als een rustpunt, een plek om het oog weer op te laden voor de intense ervaring van al die complementaire kleuren.

 

De consequenties van de verkleuringen

Nu we weten hoe belangrijk kleurgebruik eigenlijk wel niet was voor Van Gogh bij het schilderen van De slaapkamer, besef je als lezer misschien ook beter hoe dramatisch de verkleuringen zijn voor de zeggingskracht van het werk. Hoewel het werk nog steeds een meesterwerk is in al zijn schoonheid en kracht, zijn de oorspronkelijke intenties van de kunstenaar grotendeels verloren gegaan.

Lijsten

Vincent van Gogh Reageren uitgeschakeld
Op verzoek van bezoeker Bill zal ik in deze post wat meer vertellen over de lijsten die De slaapkamer heeft gehad. Weinig mensen beseffen dat de geschiedenis van lijsten lang en complex is, daarom lijkt het me leuk om daar eens uitgebreid op in te gaan. De vele lijsten die de revue hebben gepasseerd, vertellen ons hoe er in verschillende periodes naar het werk van Van Gogh werd gekeken. 

 

Van Goghs keuze 

Omdat Van Gogh De slaapkamer als een van zijn beste werken beschouwde, dacht hij dat hij het werk op den duur zou kunnen tentoonstellen en verkopen. Hij deed Theo daarom meteen een suggestie voor een passende omlijsting. In de lijn van zijn voorgangers, de impressionisten, koos hij voor een eenvoudige witte lijst. Daar zat meer achter dan slechts een modieuze voorkeur voor wit. Van Gogh schreef: ‘De lijst zal – omdat er in het schilderij geen wit is – wit worden’. Uit die zin blijkt dat de lijst voor Van Gogh een integraal deel was van De slaapkamer. Met het wit van de lijst was de kleurencirkel compleet en werden alle kleurcontrasten optimaal benut. Hoe Van Gogh zijn kleurentheorie precies toepaste, zal ik in een volgende post verder uitleggen. 

 

De lijstengeschiedenis van De slaapkamer 

Theo – en later zijn weduwe Jo – lieten Van Goghs belangrijkste werken vermoedelijk inlijsten door verfhandelaar Père Tanguy. Zij kozen voor een eenvoudig en goedkoop model met brede, effen lijsten van hout, en hielden daarbij rekening met Vincents sobere en moderne smaak. De lijst van De slaapkamer werd wit geschilderd, precies zoals Vincent had opgedragen. 

De slaapkamer (rechts) in zijn vroege lijst, in een opstelling van geleende Van Goghs in het Rijksmuseum, 1918

De slaapkamer (rechts) in zijn vroege lijst, in een opstelling van geleende Van Goghs in het Rijksmuseum, 1918

 

Een duurdere lijst voor een duurdere kunstenaar 

Na 1900 werd Van Gogh langzaam maar zeker enorm populair. Vele kunstenaars lieten zich door zijn werk inspireren en steeds hogere prijzen werden voor zijn werk neergeteld. Veel handelaren klaagden echter dat zijn schilderijen armoedig waren ingelijst. Om recht te doen aan Van Goghs nieuwe status als gevestigd kunstenaar werden zijn doeken steeds vaker ingelijst in meer traditionele vergulden lijsten. Toen Jo Van Gogh-Bonger veel van Van Goghs werken, waaronder De slaapkamer, in permanent bruikleen aan het Stedelijk Museum gaf, liet ook zij ze voorzien van dunne gouden lijsten. 

Opstelling van de geleende Van Goghs in het Stedelijk Museum, met De slaapkamer in zijn nieuwe gouden lijst, circa 1931

Opstelling van de geleende Van Goghs in het Stedelijk Museum, met De slaapkamer in zijn nieuwe gouden lijst, circa 1931

 

Transportlijsten  

Toen de Van Goghs in de Tweede Wereldoorlog in veiligheid moesten worden gebracht, werden ze voorzien van zogenaamde ‘transportlijsten’. Eenvoudige simpele latjes die enkel en alleen ter bescherming dienden, en niet ter versiering. De zoon van Theo en Jo, Vincent-Willem Van Gogh, erfgenaam van de Van Gogh-collectie, koos er na de oorlog voor om deze noodoplossing aan te houden. Hij presenteerde de collectie – eerst in het Stedelijk, later in het in 1973 geopende Van Gogh Museum – dus heel bewust in de transportlijsten. Hij beschouwde deze vanwege hun functionele uiterlijk zonder poespas als uiterst modern en passend bij de sobere smaak van Vincent zelf. 

De opstelling van de Van Goghs in het net geopende Van Gogh Museum, met De slaapkamer in haar zogenaamde transportlijst, ca. 1975.

De opstelling van de Van Goghs in het net geopende Van Gogh Museum, met De slaapkamer in haar zogenaamde transportlijst, ca. 1975.

Terug naar de wensen van het Van Gogh Museum. In 1981 werd besloten dat de transportlijsten wel erg armoedig aandeden. Men koos weer voor gedecoreerde, vergulden lijsten. Daar kwamen veel boze reacties op vanuit het publiek.  

Slechts negen jaar later ging de staf van het Van Gogh Museum daarom een nieuw experiment aan. Men lijstte de werken nu in zoals Van Gogh het had gewild: De slaapkamer kreeg nu weer een eenvoudige witte lijst. Ook deze keuze werd al snel weer teruggedraaid, omdat de lijsten nu veel te plat en te modern aandeden.  

De slaapkamer in haar nieuwe witte lijst voor de grote Van Gogh tentoonstelling in 1990 (met excuses voor de slechte kwaliteit van het beeld).

De slaapkamer in haar nieuwe witte lijst voor de grote Van Gogh tentoonstelling in 1990.

Daarop keerde de huidige lijst van de firma Heijdenrijk terug die De slaapkamer in 1981 had gekregen: een gouden omlijsting die toch bescheiden oogde. Deze lijst doet erg denken aan de vergulden lijst uit 1931. Iets in mij zegt echter dat ook deze lijst niet voor eeuwig zal zijn…

Schildersdoeken

Vincent van Gogh, Voorbereiding Reageren uitgeschakeld
 
Kant-en-klaar
 
Ella schreef dat Van Gogh de doeken die hij zelf prepareerde, prefereerde boven de kant-en-klare schildersdoeken die in de handel te koop waren. Dit was goedkoper voor Vincent, en dus ook voor Theo van Gogh. Bovendien was Vincent niet erg te spreken over de kwaliteit van de Zuid-Franse schilderswinkels.

Daarom bestelde hij vanuit Arles verf en vele meters doek bij de firma Tasset aan de Rue Fontaine in Parijs, een van de zogenaamde marchands de couleurs. Bij dergelijke gespecialiseerde verfwinkels kocht Van Gogh zijn materialen al toen hij nog in de Franse hoofdstad woonde. Aan het einde van de 19de eeuw schoten deze handeltjes in Parijs als paddenstoelen uit de grond. Naast verf en schildersmaterialen verkochten zij machinaal geweven doeken. Deze werden opgespannen op standaardformaat spanramen, en voorzien van een grondlaag. Zo waren de schildersdoeken klaar voor gebruik. Hoewel Van Gogh na zijn vertrek uit Parijs zijn doeken dus zelf opspande, handhaafde hij wel de standaardmaten die door deze winkels werden gehanteerd. Waarschijnlijk omdat hij de gewone, standaardformaat span- of spieramen gebruikte die in de winkel los verkrijgbaar waren.

Standaardformaten

Voor De slaapkamer, zo schreef Van Gogh aan Theo, gebruikte hij ‘weer een doek van 30’. Hiermee refereerde hij aan een maat die gangbaar was binnen de handel. Zoals hij enige maanden eerder al aangaf, vond hij het fijn werken op doeken van grotere afmetingen.

De verschillende standaardmaten werden onderverdeeld in drie academische genres: landschap (horizontaal), portret (verticaal) en zeegezicht (horizontaal). Van Gogh schilderde De slaapkamer op het portretformaat.

Verkooplijst voor opgespannen en gegrondeerde doeken van de Bourgeois Ainé handel (1888)

Verkooplijst voor opgespannen en gegrondeerde doeken van de Bourgeois Ainé handel (1888)

Huidige maten

De huidige afmetingen van Van Goghs doek wijken echter iets af van het standaard portretformaat (72.5 x 91.4 cm in plaats van 92 x 73 cm). Dit is te wijten aan de verschillende keren dat het doek van het spieraam is gehaald, zowel in de tijd van Van Gogh als daarna. Over de aanpassing van het formaat van het doek zullen we nog schrijven op deze blog.

.

Favoriet schilderij

Vincent van Gogh 1 Comment »

Van Goghs favoriet

De slaapkamer is een echte publiekslieveling, maar het schilderij was Van Gogh zelf ook erg dierbaar. Toen hij na het ‘oorincident’ terugkeerde in het gele huis en zijn doeken terugzag, vond hij De slaapkamer “het beste” doek.  Het werk had tijdens zijn afwezigheid waterschade opgelopen, waarop Van Gogh besloot een tweede versie te schilderen. ‘Want’, schreef hij, ‘tussen alle dingen die je maakt, zijn er altijd die meer gevoeld en doordacht zijn en die je toch wilt houden.’ Ook Gauguin vond het bij zijn aankomst in Arles een van de mooiste van alle doeken waarmee Van Gogh het gele huis had versierd. 

De slaapkamer, 1889, The Art Institute of Chicago

Tweede versie van De slaapkamer

Vincent van Gogh 1853-1890, De slaapkamer, 1889, Musée d'Orsay, Parijs

Derde versie van De slaapkamer

 

 

 

 

Rust en eenvoud

Waarom De slaapkamer belangrijk voor hem was, beschreef Van Gogh in brieven aan zijn broer Theo en zijn zus Willemien. Voor zijn zus maakte hij later een kleine kopie van het schilderij. Van Gogh wilde met het kleurgebruik en de vlakke compositie zowel rust als eenvoud suggereren. Een eenvoudige manier van leven, zonder enige vorm van luxe, was erg belangrijk voor Van Gogh. De stijl en kleur moesten dat benadrukken. 

Waardering

Ik denk dat Van Gogh er in dit werk prima in is geslaagd om de ‘edele eenvoud’ over te brengen. Toen Van Gogh het schilderde, was hij volop aan het dromen over een toekomst waarin hij samen met Gauguin in harmonie zou samenleven in het gele huis. Deze blije verwachtingen geven wat mij betreft een extra lading aan het werk. Maar zoals met elk kunstwerk: ieder mens waardeert weer andere dingen. Dat blijkt ook uit de reacties op dit blog. We lezen die met veel plezier! 

Aanknopingspunten

Vincent van Gogh Reageren uitgeschakeld

Het technisch onderzoek én de kunsthistorische studie naar De slaapkamer kunnen niet zonder de belangrijkste bronnen: het object (schilderij) zelf én de grote hoeveelheid brieven die Van Gogh door de jaren heen schreef aan zijn broer Theo en andere kunstenaars.

De relatief korte brief die Vincent op 16 oktober 1888 aan Theo schreef over zijn nog maar net voltooide Slaapkamer bevat een schat aan informatie met talloze aanknopingspunten. Letterlijk elke zin in deze brief van amper twee kantjes is belangrijk. Van Gogh stuurde een schetsje mee en schreef over zijn materiaal, zijn werkwijze, de kleuren van De slaapkamer, de stijl, de betekenis van het schilderij, en zelfs hoe hij het zou willen presenteren.

De schets van De slaapkamer die Van Gogh met de brief van 16 oktober 1888 aan zijn broer Theo stuurde.

Schets van De slaapkamer, 1888

Bronnen

Van Goghs brieven zijn essentieel als bron, maar toch is voorzichtigheid geboden. De kunstenaar veranderde in de loop der tijd namelijk nog wel eens van mening. Bovendien leest iedere wetenschapper weer andere dingen in een brief. Als onderzoeker moet je daarom goed in de gaten houden, dat je geen tunnelvisie ontwikkelt.

Het is dus erg belangrijk om vooral goed naar het object zelf te kijken. Vooral de wisselwerking tussen het schilderij en de brieven levert veel kennis op. Zo somde Van Gogh in zijn brief aan Theo de kleuren op die hij gebruikte voor De Slaapkamer. Ella Hendriks heeft die vergeleken met de huidige kleuren van het schilderij, iets waar ze later in deze blog ongetwijfeld nog op terug zal komen.

Interpreteren

Technisch onderzoek wordt vaak gezien als een exacte wetenschap: wetenschap gebaseerd op feiten. Het is echter zo dat die feiten onderhevig kunnen zijn aan verschillende interpretaties door verschillende wetenschappers. Dat geldt uiteraard ook voor dít onderzoek. Vandaar dat we soms flink discussiëren over onze bevindingen.

Lees hier zelf de brieven waarin Van Gogh over de eerste versie van De slaapkamer schreef, en over de tweede versie en de derde versie.

Copyright © 2010 Van Gogh Museum - Ontwerp & realisatie: Bitfactory
RSS feed