Tot slot…

Retouches, Schoonmaken, Vernis 1 Comment »

 

Tot slot hierbij een samenvatting-in-beeld van de afgelopen maanden. Ik heb met veel plezier mijn restauratiewerk met jullie gedeeld. Hartelijk dank voor alle leuke reacties.

De slaapkamer is gerestaureerd. Tot en met 10 april 2011 is het werk in Japan te bewonderen, daarna hangt het weer in het Van Gogh Museum in Amsterdam.

De kunst van het compromis: een nieuw vernis

Retouches, Vernis Reageren uitgeschakeld

 

Compromissen

Ondanks de neiging tot perfectionisme die de meeste restaurators eigen is, zijn veel stappen die we moeten nemen in feite gebaseerd op compromissen. Dit gold zeker voor de beslissing De slaapkamer na reiniging opnieuw te vernissen, hoewel het schilderij oorspronkelijk kennelijk niet gevernist is geweest. Een belangrijke reden voor deze keuze was de gevoeligheid van bepaalde kleurvlakken voor oplosmiddelen. Door deze gevoeligheid kon ik niet overal het oude vernis van het schilderij verwijderen. Om veiligheidsredenen heb ik het vernis op de vermiljoenen beddensprei intact gelaten, net als op kleinere stukken, zoals de Pruisisch blauwe spiegellijst.

 

Nieuw vernis

Een nieuw mat vernis zou de storende glans van deze gedeelten helpen verminderen en tegelijkertijd de verzadiging van andere delen enigszins verbeteren, wat een gelijkmatiger totaaloppervlak zou opleveren. 

 

Nieuwe retouches

Daarnaast had de verwijdering van de omvangrijke oude retouches overal op het schilderij beschadigingen en open barsten aan het licht gebracht. Een nieuwe, met penseel aangebrachte vernislaag zou kunnen helpen de oorspronkelijke verf te isoleren van de aanvullingen en retouches die ik zou aanbrengen om dit verfverlies te herstellen.

 

Een ‘niet-gevernist’ uiterlijk

Als laatste maatregel zou een zeer dunne laag mat vernis, vermengd met was, over het schilderij worden gespoten zodat het schilderij er niet gevernist zou uitzien. In plaats van het damarvernis dat de vorige restaurateur had aangebracht, wilde ik alleen stabiele en niet-vergelende materialen gebruiken die – naar verwachting – ook op den duur gemakkelijk te verwijderen zouden zijn met milde oplosmiddelen, als dit in de toekomst nodig mocht blijken (Regalrez 1094, een vernis met koolwaterstofhars van een laag moleculair gewicht, met Cosmolloid 80H eraan toegevoegd).

Deze keuze garandeert naar onze mening de veiligheid van het schilderij, terwijl het er ook goed blijft uitzien.

retoucheren

De slaapkamer in uitgeklede toestand

Retouches, Schoonmaken, Vernis 1 Comment »

 

Het is fascinerend te ervaren hoe De slaapkamer van de ene behandelingsfase op de andere blijft veranderen. Deze foto is genomen na reiniging van het werk en toont het schilderij in zijn wellicht minst flatteuze, zogeheten ‘uitgeklede toestand’. 

De slaapkamer gefotografeerd in ‘uitgeklede toestand’, nadat oude lagen vernis, overschilderingen en aanvullingen zijn verwijderd.

 

Het verwijderen van overschilderingen 

Het trage, slechts millimeter voor millimeter vorderende verwijderingsproces van oude (aan)vullingen en overschilderingen heeft verscheidene weken in beslag genomen. De oude olieverfrestauraties bleken uiterst onhandelbaar. De meest oppervlakkige overschilderingen vielen soms nog wel met een gel op waterbasis op te lossen, maar de meeste oude restauraties moesten laag voor laag met een chirurgische scalpel onder een stereomicroscoop worden verwijderd. Dit was een eentonig proces, maar wel zeer lonend als je kijkt naar de hoeveelheid oorspronkelijk, onbeschadigd verfoppervlak die van onder oude restauratielagen tevoorschijn is gekomen.

Kwetsbaar

In dit stadium trekt de fysieke toestand van De slaapkamer als kwetsbaar voorwerp meer aandacht dan de illusie van de afbeelding, het ‘plaatje’. Maar als ik vooruitkijk is er nu echter wel een duidelijke basis van waaruit ik het beeld kan gaan reconstrueren, door de storende hiaten zorgvuldig op te vullen en in te schilderen. 

Detail van De slaapkamer ‘uitgeklede toestand’. De plekken waar verf was afgebladderd zijn weer te zien nu de oude retouches verwijderd zijn.

Het oppervlak na restauratie

Schoonmaken, Vernis 2 Reacties »

 
Een contradictio in terminis

In het geval van De slaapkamer is duidelijk dat het terughalen van een ‘oorspronkelijk’ oppervlak door vernis te verwijderen een contradictio in terminis is: dat oppervlak bestaat niet meer. Bovendien kunnen we niet weten hoe het er precies heeft uitgezien. Dit dilemma is aanleiding voor discussies tussen restauratoren, die van mening kunnen verschillen over de beste manier om dit soort schilderijen te behandelen.

 
Ongevernist, mat vernis of achter glas

Een mogelijkheid is schilderijen na het schoonmaken opnieuw te vernissen met een vernislaag die een kleine hoeveelheid was bevat. Dit zogenaamde ‘matte vernis’ werkt als een beschermende laag die het oppervlak egaal maakt zonder glans te creëren. Een andere optie is schilderijen na het schoonmaken ongevernist te laten en ze in plaats daarvan tentoon te stellen achter beschermend glas. Een selectieve benadering is ook mogelijk, waarbij de verzadiging en de glans van verschillende kleurvlakken – al naar gelang wenselijk – plaatselijk worden aangepast. In het geval van De slaapkamer zullen we pas na het schoonmaken voor een definitieve aanpak kiezen, als de conditie van het verfoppervlak goed kan worden vastgesteld.

Detail door de microscoop tijdens het verwijderen van het vernis an de vloer van 'De slaapkamer'. In de rechterbovenhoek is het glanseffect van het oude, bruin geworden vernis te zien. Het vernis wordt verwijderd in het mattere gedeelte eronder.

 
De slaapkamer
achter glas

Omdat het schilderij in ieder geval achter glas zal worden geplaatst, is het onwaarschijnlijk dat we het hele verfoppervlak van een vernislaagje zullen voorzien dat in de toekomst misschien weer met oplosmiddelen moet worden verwijderd. Waarschijnlijk zullen hier en daar wel aanpassingen nodig zijn om verschillen in oppervlakteglans op te heffen, zoals in de vermiljoenen beddensprei waar het oude, glanzende vernis om veiligheidsredenen niet helemaal kan worden verwijderd.

Detail door de microscoop van glanzend vernis op de vermiljoenen beddensprei. Opmerkelijk zijn de kleine zwarte letters van overgedrukt krantenpapier!

Detail door de microscoop van glanzend vernis op de vermiljoenen beddensprei. Opmerkelijk zijn de kleine zwarte letters van overgedrukt krantenpapier.

Het ‘oorspronkelijke’ oppervlak

Vernis 2 Reacties »

Naast het vergelende effect kan er nog een andere reden zijn om de oude vernislaag van De slaapkamer te verwijderen: het terughalen van het ongeverniste, door de kunstenaar bedoelde uiterlijk van het schilderij. Zoals Fleur in haar blogpost ‘matheid en moderniteit’ beschrijft, werd Van Goghs voorkeur om zijn schilderijen ongevernist te laten zodat het oppervlak mat bleef, gedeeld door andere modernistische schilders uit zijn tijd. 

  

Voor het eerst gevernist 

Jo van Gogh-Bonger (1862-1925), Vincents schoonzus en vroege beheerder van zijn werk, stelde zich wat dit betreft onbuigzaam op. Uit correspondentie blijkt dat ze er faliekant tegen was zijn schilderijen met ‘zelfs maar het dunste laagje’ te laten vernissen. De slaapkamer lijkt dan ook pas na Jo’s dood voor het eerst te zijn gevernist, in 1931 door J.C. Traas. De dikte en de glans van het door Traas aangebrachte vernis wordt tegenwoordig als uiterst ongepast beschouwd. 

  

Verwijdering van het vernis 

Als het door Traas aangebrachte vernis weer is verwijderd, zal het schilderij weer een ongeverniste indruk maken, maar de vraag is hoe het verfoppervlak er precies moet uitzien na de behandeling. Zoals elke kunstenaar weet is het oppervlak van olieverfschilderijen zelden egaal, maar maken plaatselijke variaties in matheid en glans het beeld juist levendig. Al voordat het schilderij de ezel verlaat, kan het oppervlak beginnen te veranderen omdat de schralere verfvlakken ‘inschieten’ en mat worden, terwijl de meer olieachtige vlakken een glanzende ‘huid’ ontwikkelen. Bovendien hebben latere behandelingen door restauratoren, zoals bedoeken, vernissen en het verwijderen van vernis allemaal in zekere mate invloed op de oppervlaktekwaliteit van het schilderij. 

  

Op natuurlijke wijze verouderd en onbehandeld 

Slechts enkele schilderijen zijn aan dergelijke ingrepen ontkomen. Van Goghs Tuin van de inrichting Saint Paul (november 1889) is een uniek voorbeeld van zo’n onbehandeld schilderij, en een unieke visuele referentie hoe een op natuurlijke wijze verouderde, onbehandelde Van Gogh er in onze tijd uitziet. 

Vincent van Gogh, Garden of the asylum, 1889

Vincent van Gogh, Tuin van de inrichting Saint Paul, 1889, olieverf op doek, Van Gogh Museum Amsterdam (Vincent van Gogh Stichting)

Detail of Garden of the Asylum

Detail van Tuin van de inrichting Saint Paul

Matheid en moderniteit

Vernis 1 Comment »

 

Vernissen of niet      

Nu we moeten besluiten of we De slaapkamer na de restauratie opnieuw gaan vernissen of juist niet, gaan kunsthistorische aspecten voor ons een rol spelen. Zo is het belangrijk om na te gaan hoe Van Gogh zelf over vernissen dacht. Opvallend genoeg liet hij zich daar maar weinig over uit. In brieven die hij in Arles schreef, maakte hij enkele keren melding van zijn keuze voor absorberend doek. Een absorberend doek neemt het bindmiddel olie uit de verf op, wat een droog en mat effect oplevert. Daarentegen vraagt hij in 1890 een keer aan Theo om een van zijn werken te vernissen en adviseert hij kunstcriticus Aurier ook om een van zijn werken van een goede laag vernis te voorzien.     

       

Mat oppervak       

De meeste werken die Van Gogh in Frankrijk maakte, hadden oorspronkelijk een mat oppervlak. Dat weten we doordat er verschillende schilderijen onbehandeld en dus ‘puur’ aan ons zijn overgeleverd: deze zijn stuk voor stuk mat. Van Gogh zal het met zijn moderne kunstenaarsvrienden eens zijn geweest: bijna zonder uitzondering namen zij stelling tegen het vernissen van schilderijen. Matheid stond rond 1888 gelijk aan moderniteit.      

Van Gogh en zijn tijdgenoten gingen bewust op zoek naar een mat effect. Door hun doeken niet langer te vernissen, namen zij afstand van de gladde, glanzend geverniste afwerking die in die tijd gebruikelijk was. Zo profileerden zij zich als moderne kunstenaars.       

De geboorte van Venus is een van de bekendste academische schilderijen uit de Franse 19de-eeuw. Het gepolijste oppervlak van een dergelijk stuk is helaas iets wat je alleen kan ervaren als je voor het originele werk staat.

Een gevernist werk: William-Adolphe Bouguereau, De geboorte van Venus, 1879, olieverf op doek, 300 x 218 cm, Musée d’Orsay, Parijs

 

Buiten schilderen      

Ook de verfschetsen (impressies) die deze avant-gardisten buiten maakten, presenteerden zij niet langer als studies, maar als zelfstandige kunstwerken. Zij verborgen niet langer hun vlotte en schetsmatige werkwijze onder talloze dunne laagjes verf en vernis; sterker nog, ze vonden dat deze gezien mocht worden.      

Het buiten schilderen stelde bovendien bepaalde eisen aan materialen en technieken. De kunstenaars brachten absorberende grondlagen aan op de dragers (doek, hout of papier) en werkten graag met verdunde verf die makkelijk droogde. Zo konden ze snel werken.      

Waar matheid binnen de academische traditie altijd had gestaan voor ‘onaf’, en als minderwaardigheid werd gezien, gold een mat oppervlak nu als een kenmerk van de moderne schilderkunst!      

Een werk zonder vernis: Emile Bernard (1868-1941), Jongen in het gras, 1886, olieverf op doek, 40 x 33 cm, Van Gogh Museum Amsterdam (Vincent van Gogh Stichting)

 

Detail van Jongen in het gras

Licht door de slaapkamerluiken

Schoonmaken, Vernis Reageren uitgeschakeld

 

Verborgen details

Na verwijdering van het vergeelde vernis, dat de subtiele overgangen in kleur en toon verdoezelt, zijn in het interieur van De slaapkamer voorheen verborgen details zichtbaar geworden. Een voorbeeld daarvan is het licht dat door het achterraam binnenvalt en licht- en schaduwvlekken werpt op de ‘rood betegelde’ vloer, een cruciaal element voor de sfeer van het schilderij. De kunstenaar beschreef een slaapkamer met ‘gesloten luiken’, maar achter het donkergroene raamkozijn zijn gele strepen zonlicht te zien en het linkerluik lijkt onder een hoek van 45 graden open te staan.

Detail van achterraam na verwijdering van het vernis. Geel zonlicht sijpelt door de lichtgroene luiken.

Zoals na verwijdering van het vergeelde vernis bleek, is de roze vloer bezaaid met witte streken waar de lichtstralen die door de luiken dringen op de vloer vallen. De helderste lichtvlekken zijn aangezet met dikke streken zinkwit, aangebracht in een vroeg stadium van het schilderproces, zoals op een röntgenopname te zien is.

Detail door de microscoop van onderliggende, dikke streken zinkwitte verf in de vloer. Na verwijdering van het vergeelde vernis.

Op de röntgenopname zijn duidelijk de onderliggende, dikke streken zinkwit in de vloer te zien.

Onder de linkerstoel is een lichtsmaragden schaduwvlek te zien en onder het bed een bleke blauwe schaduw. Merkwaardig genoeg zijn deze details in de lichtval wel te zien in de studie direct naar de waarneming, maar ontbreken ze in de twee latere kopieën van De slaapkamer.

Een ander uiterlijk na het schoonmaken

Schoonmaken, Vernis 3 Reacties »

Verwachtingen

Onlangs bekende een bezoeker aan het restauratieatelier dat ze de kleuren van De slaapkamer minder sprekend vond dan ze had verwacht. Maar verwachtingen berusten natuurlijk ook op wat we kennen, in dit geval de vele felgekleurde reproducties van het schilderij. Dit geldt ook voor de restaurator als deze begint met het schoonmaken van een schilderij dat schuilgaat achter lagen opgehoopt vuil en vergeeld vernis. Hoe vaak dit soort behandelingen ook is uitgevoerd, het blijft verrassend moeilijk je een voorstelling te maken van de veranderingen die het schoonmaakwerk te zien zal geven.

Schoonmaaktests

Schoonmaaktests op kleine plekjes geven misschien al een eerste, opwindende indicatie van de kleuren die tevoorschijn zullen komen. Het resultaat is het meest treffend in de koelere gedeeltes, zoals in de achtergrond van De Slaapkamer, waar de lichtblauwe kleur wordt geneutraliseerd door de gele toon van het vernis dat erop zit.

Schoonmaaktest

Een klein beetje vernis is verwijderd van de deur rechts op het schilderij.

Metamorfose

Maar pas tijdens het schoonmaakproces zelf valt alles geleidelijk op zijn plaats: de eerste schoongemaakte plekjes dijen uit tot steeds grotere vlakken, tot het geheel klaar is en je je niet meer herinnert hoe het schilderij er van tevoren uitzag. Meestal krijgt de museumbezoeker gewoon te zien hoe het schilderij er voor en na de schoonmaak uitziet, zonder de kans te krijgen om in de tussentijd aan het nieuwe uiterlijk te wennen. Op deze blog hopen we aan de hand van een opeenvolgende reeks kleurenfoto’s een idee te geven van de voortschrijdende metamorfose die De Slaapkamer tijdens het verwijderen van het vernis ondergaat. 

 
 
 
 
 

The old varnish of The Bedroom has been removed from a quarter of the surface of the painting.

Het oude vernis is van het eerste kwart (links) van De slaapkamer wegwijderd.

The old varnish has been removed from c. two quarters of the surface of the painting.

De linker helft van De slaapkamer is schoongemaakt.

 

Copyright © 2010 Van Gogh Museum - Ontwerp & realisatie: Bitfactory
RSS feed