Tot slot…

Retouches, Schoonmaken, Vernis 1 Comment »

 

Tot slot hierbij een samenvatting-in-beeld van de afgelopen maanden. Ik heb met veel plezier mijn restauratiewerk met jullie gedeeld. Hartelijk dank voor alle leuke reacties.

De slaapkamer is gerestaureerd. Tot en met 10 april 2011 is het werk in Japan te bewonderen, daarna hangt het weer in het Van Gogh Museum in Amsterdam.

De kunst van het compromis: een nieuw vernis

Retouches, Vernis Reageren uitgeschakeld

 

Compromissen

Ondanks de neiging tot perfectionisme die de meeste restaurators eigen is, zijn veel stappen die we moeten nemen in feite gebaseerd op compromissen. Dit gold zeker voor de beslissing De slaapkamer na reiniging opnieuw te vernissen, hoewel het schilderij oorspronkelijk kennelijk niet gevernist is geweest. Een belangrijke reden voor deze keuze was de gevoeligheid van bepaalde kleurvlakken voor oplosmiddelen. Door deze gevoeligheid kon ik niet overal het oude vernis van het schilderij verwijderen. Om veiligheidsredenen heb ik het vernis op de vermiljoenen beddensprei intact gelaten, net als op kleinere stukken, zoals de Pruisisch blauwe spiegellijst.

 

Nieuw vernis

Een nieuw mat vernis zou de storende glans van deze gedeelten helpen verminderen en tegelijkertijd de verzadiging van andere delen enigszins verbeteren, wat een gelijkmatiger totaaloppervlak zou opleveren. 

 

Nieuwe retouches

Daarnaast had de verwijdering van de omvangrijke oude retouches overal op het schilderij beschadigingen en open barsten aan het licht gebracht. Een nieuwe, met penseel aangebrachte vernislaag zou kunnen helpen de oorspronkelijke verf te isoleren van de aanvullingen en retouches die ik zou aanbrengen om dit verfverlies te herstellen.

 

Een ‘niet-gevernist’ uiterlijk

Als laatste maatregel zou een zeer dunne laag mat vernis, vermengd met was, over het schilderij worden gespoten zodat het schilderij er niet gevernist zou uitzien. In plaats van het damarvernis dat de vorige restaurateur had aangebracht, wilde ik alleen stabiele en niet-vergelende materialen gebruiken die – naar verwachting – ook op den duur gemakkelijk te verwijderen zouden zijn met milde oplosmiddelen, als dit in de toekomst nodig mocht blijken (Regalrez 1094, een vernis met koolwaterstofhars van een laag moleculair gewicht, met Cosmolloid 80H eraan toegevoegd).

Deze keuze garandeert naar onze mening de veiligheid van het schilderij, terwijl het er ook goed blijft uitzien.

retoucheren

Kleurwetenschap en retoucheren

kleur, Retouches Reageren uitgeschakeld

  

Een retoucheerpalet 

Van Gogh en zijn tijdgenoten pasten graag nieuwe kleurwetenschappelijke theorieën toe op de schilderkunst. Een vernieuwend aspect van de behandeling van De slaapkamer was voor mij de kans samen te werken met kleurenwetenschapper Roy Berns. Met zijn hulp werd het mogelijk om een ‘ideaal’ retoucheerpalet samen te stellen waarmee ik plekken zou kunnen bijwerken waar de verf verdwenen was (het zogeheten ‘inschilderen’). Met de retoucheerverf van het merk Gamblin – waarvan de spectrale eigenschappen van alle kleuren bekend zijn – konden we een ‘recept’ maken om verschillende plekken op het schilderij bij te werken. In een eerder stadium hadden we immers de kleuren op het schilderij exact gemeten. 

Daarbij was het belangrijk dat de retoucheringskleuren ook bij verschillende lichtbronnen blijven kloppen met de originele verf, zodat mijn retouches niet plotseling ‘veranderen’ als het schilderij in een ander licht wordt opgehangen. Ik was benieuwd hoe de uitkomst van deze wetenschappelijke aanpak om het retoucheerpalet samen te stellen zich zou verhouden tot de gebruikelijke benadering waarbij kleuren op het oog worden gemengd en vergeleken met de originele verf. 

Retoucheringsverf 

  

Proefondervindelijk 

Terwijl ik wachtte op de kleurrecepten en op enkele potjes met kleuren die ik nog niet in huis had, experimenteerde ik met de Gamblin-kleuren die we wel op voorraad hadden. Het bleek dat ik intuïtief precies die blauwe pigmenten koos die even later op basis van de berekeningen werden aanbevolen om te gebruiken voor de blauwe muren en de contouren van de deurpanelen (respectievelijk kobaltblauw en ultramarijn), gemengd met titaniumwit. 

 

De aanbevolen kleuren 

Het kostte me echter moeite het ongrijpbare chroomgeel van het voeteneinde van het bed samen te stellen. Dit werd bemoeilijkt door de verouderde, doorschijnende groen-bruine bovenlaag van de verf. Groot was mijn vreugde toen de aanbevolen set Gamblin-kleuren uit Amerika aankwam en inderdaad een zeer goede basis bleek te vormen voor retouches in het voeteneind van het bed (ruwweg gelijke hoeveelheden Napels geel donker en permanentgroen licht met wat dioxazine paars en titaniumwit eraan toegevoegd). 

Detail van het voeteneind van het bed na reiniging maar vóór retouchering

Detail van het voeteneind van het bed na reiniging maar vóór retouchering.

hetzelfde fragment na retouchering. Enkele oude resten bruine overschildering die niet veilig konden worden verwijderd, zijn met nieuwe retouches weggewerkt.

Hetzelfde fragment na retouchering. Enkele oude resten bruine overschildering die niet veilig konden worden verwijderd, zijn met nieuwe retouches weggewerkt.

 

Wetenschap en intuïtie 

Ik ben er absoluut zeker van dat ik in mijn eentje niet tot diezelfde keuze was gekomen, omdat vooral het nogal felle permanentgroen licht er in de pot niet als een voor de hand liggende kandidaat uitzag. Omdat ik met een basisset aan kleuren werkte, bleven de ouderwetse vaardigheden van de restaurateur toch van essentieel belang om de subtiele aanpassingen in kleur, textuur, dekking en opbouw in laagjes te verwezenlijken die op elk plekje van het schilderij nodig waren. Dus wat Van Gogh betreft lijkt het erop dat kleurenwetenschap en intuïtie heel goed kunnen samengaan. 

Retoucheringsmateriaal en -palet

Retoucheringsmateriaal en -palet

 .

Digitale verjonging van De slaapkamer

kleur, Retouches Reageren uitgeschakeld

 

In de loop van 2002 en 2004 heb ik spectrale reflectiemetingen oftewel kleurmetingen gedaan op verschillende gedeeltes van het schilderij De tuin van Daubigny van Van Gogh. Opmerkelijk genoeg is dit werk geschilderd op een rood gestreepte linnen doek dat torchon wordt genoemd. Van Gogh heeft het doek zelf geprepareerd met een roze grondlaag die het rode geranium lak en loodwit bevat. De grondlaag is inmiddels tot grijs verkleurd. Ik heb destijds deze grijze grondering opgemeten. Ook heb ik een plekje gemeten dat op de rand van het doek zit en waar door een beschadiging de fantastische roze kleur zichtbaar was geworden die in de volgende foto te zien is:

Rand van het doek van De tuin van Daubigny

Rand van het doek van De tuin van Daubigny

.

Dit plekje was zo klein dat mijn spectrofotometer het gemiddelde van het roze en van het omringende grijs opmat. Toen ik een simulatie van de kleur van de grondering maakte, heb ik dan ook dan ook de kleurmetingen gebruikt van een verfproef met eosine, het rode pigment dat in geranium lak zit, en titaanwitte gouacheverf.

Omdat ook in De slaapkamer geranium lak is gebruikt, heb ik mijn metingen bij De tuin van Daubigny nog eens nagezien. Met behulp van de theorie van lichtabsorptie en –verspreiding en nonlineaire optimalisatie slaagde ik erin de kleureigenschappen van Van Goghs geranium lak te schatten. Een reeks met verschillende concentraties van geraniumlak en loodwit is hieronder weergegeven. Het is duidelijk dat deze kleurstof er erg aantrekkelijk moet hebben uitgezien.

pink

Mogelijke kleurconcentraties van de grondlaag van De tuin van Daubigny

.

In de loop van 2008 heb ik meer dan vijftig plekjes op De slaapkamer opgemeten: dat was nodig om de huidige kleur van het schilderij goed vast te leggen, en om Ella Hendriks te helpen om de juiste pigmentcombinaties te kiezen voor het retoucheren van De slaapkamer. Hier doe ik metingen op het schilderij.

Kleurmetingen verrichten

Kleurmetingen verrichten op De slaapkamer

.

Dit is een close-up van een van de plekken die ik heb gemeten, en je ziet dat de retouches uit 1931 (rozeachtig) en de oorspronkelijke verf eromheen (paarsachtig) sterk van elkaar afwijken. Het lijkt erop dat de vloer sinds 1931 verder is verkleurd.

Detail van de vloer met retouches uit 1931

Detail van de vloer met retouches uit 1931

 

Men stelde mij de vraag: ‘Zou het geranium lak van De tuin van Daubigny met behulp van de computer aan de kleur van de vloer van De slaapkamer kunnen worden toegevoegd zodat die overeenkomt met de retouches uit 1931?’ Het antwoord was ‘ja’ en hier is een kleurenreeks die laat zien welk resultaat het toevoegen (terugbrengen) van de geranium lak geeft. Ik heb gezocht naar de juiste concentratie die een match vormt met de retouche van 1931 (kleurvlakje rechtsboven) én ik heb geprobeerd nog verder terug in de tijd te gaan (kleurvlakjes onder), maar dan komen we op speculatief terrein omdat we de oorspronkelijke concentraties niet kennen.

mogelijke kleurconcentraties van de vloer van De slaapkamer

Mogelijke kleurconcentraties van de vloer van De slaapkamer

.

In een brief aan zijn broer Theo schreef Van Gogh dat de deuren en muren op het schilderij een ‘violette’ kleur hadden; tegenwoordig zijn deze blauw. Ik deed eenzelfde computerberekening voor een meting die ik van de deur had genomen en inderdaad, als je geranium lak toevoegde kreeg je violet.

mogelijke kleurconcentraties van de deuren van De slaapkamer

Mogelijke kleurconcentraties van de deuren van De slaapkamer

.

Hoewel ik al een poging heb gedaan, hoop ik in de toekomst een digitale verjonging te maken van het gehele schilderij. Voorlopig is hier een voorproefje van de mogelijke kleuren van de vloer in 1931:

Digitale verjonging van een detail van de vloer van De slaapkamer

Digitale verjonging van een detail van de vloer van De slaapkamer

Detail van de vloer van De slaapkamer in huidige kleuren

Detail van de vloer van De slaapkamer in huidige kleuren

Het dilemma van nieuwe retouches

Retouches Reageren uitgeschakeld

In theorie zou je ervoor kunnen kiezen om de vloer over te schilderen zodat hij er weer uit gaat zien zoals rond 1931, als je de perzikachtige kleur van de bewaard gebleven strook oorspronkelijke verf langs de onderrand als leidraad neemt. Vandaag de dag is zo’n integrale overschildering echter geen optie meer, want we willen liefst zo veel mogelijk Van Goghs eigen verf laten zien. Zo’n poging zou trouwens toch een veel te speculatief karakter hebben. In plaats daarvan kunnen we proberen met behulp van moderne technologieën het kleurschema van het schilderij in een computerbeeld digitaal te ‘verjongen’. Zo kunnen we een idee krijgen van hoe het werk er uit kan hebben gezien toen het werd gemaakt. In een van de volgende blogspots beschrijft kleurwetenschapper Roy Berns hoe dit in zijn werk gaat.

De verontrustende mismatch van de retouches in de vloer levert een dilemma op voor de huidige restauratie. Moet ik proberen de retouches van Traas geheel of gedeeltelijk te verwijderen en nieuwe aanbrengen die beter aansluiten bij de huidige kleuren van de vloer? En als inderdaad wordt gekozen voor vervanging van de oude retouches, zullen de oorspronkelijke kleuren van de vloer dan langzaam blijven veranderen, ondanks de strenge licht- en klimaatcondities in het museum waaronder De slaapkamer nu wordt bewaard? Ik kom nog terug op deze kwesties.

Sporen van waterschade

Retouches, Schoonmaken, Vincent van Gogh Reageren uitgeschakeld

Barsten en verfverlies

Als je kijkt naar de barsten en het verfverlies, dan komt de toestand van het schilderij zoals dit na reiniging tevoorschijn is gekomen, waarschijnlijk sterk overeen met wat Van Gogh zag toen het doek in zijn atelier in Arles waterschade had opgelopen. Waar het doek is gekrompen hebben zich brede, meanderende barsten gevormd die brosse verfvlakjes uit elkaar hebben getrokken, vooral in de met kobaltblauw en zinkwit geschilderde deuren. 

Detail van de deur rechts na schoonmaak

Detail van de rechter deur na schoonmaak: barsten in de verf en verfverlies zijn goed zichtbaar

We weten dat het schilderij al in een vroeg stadium is bedoekt met een waterige lijm. Hoewel dit gebeurde met de beste bedoelingen, kan dat het probleem van het barsten nog hebben verergerd. Opvallend zijn ook de vele hoekige plekjes waar verf en grondering hebben losgelaten. Misschien zijn deze stukjes verf eraf getrokken door de kranten die Van Gogh op het schilferende oppervlak heeft geplakt. Het kan ook heel goed zijn dat de losse schilfers eraf zijn gesprongen door het meerdere malen op- en afrollen van het schilderij toen het heen en weer werd gestuurd tussen Vincent en Theo.

 

Bewijs van zeer oude restauraties

Bij microscopisch onderzoek zijn in de barsten en hiaten restanten aangetroffen van zeer oude restauraties, die verzadigd zijn geraakt van de washarslijm waarmee het schilderij in 1931 is bedoekt. Deze observatie bevestigt dat de beschadigingen in een vroeg stadium zijn opgetreden. Ze zijn onderdeel geworden van de geschiedenis van het schilderij.  

 

De slaapkamer in uitgeklede toestand

Retouches, Schoonmaken, Vernis 1 Comment »

 

Het is fascinerend te ervaren hoe De slaapkamer van de ene behandelingsfase op de andere blijft veranderen. Deze foto is genomen na reiniging van het werk en toont het schilderij in zijn wellicht minst flatteuze, zogeheten ‘uitgeklede toestand’. 

De slaapkamer gefotografeerd in ‘uitgeklede toestand’, nadat oude lagen vernis, overschilderingen en aanvullingen zijn verwijderd.

 

Het verwijderen van overschilderingen 

Het trage, slechts millimeter voor millimeter vorderende verwijderingsproces van oude (aan)vullingen en overschilderingen heeft verscheidene weken in beslag genomen. De oude olieverfrestauraties bleken uiterst onhandelbaar. De meest oppervlakkige overschilderingen vielen soms nog wel met een gel op waterbasis op te lossen, maar de meeste oude restauraties moesten laag voor laag met een chirurgische scalpel onder een stereomicroscoop worden verwijderd. Dit was een eentonig proces, maar wel zeer lonend als je kijkt naar de hoeveelheid oorspronkelijk, onbeschadigd verfoppervlak die van onder oude restauratielagen tevoorschijn is gekomen.

Kwetsbaar

In dit stadium trekt de fysieke toestand van De slaapkamer als kwetsbaar voorwerp meer aandacht dan de illusie van de afbeelding, het ‘plaatje’. Maar als ik vooruitkijk is er nu echter wel een duidelijke basis van waaruit ik het beeld kan gaan reconstrueren, door de storende hiaten zorgvuldig op te vullen en in te schilderen. 

Detail van De slaapkamer ‘uitgeklede toestand’. De plekken waar verf was afgebladderd zijn weer te zien nu de oude retouches verwijderd zijn.

De retouches van Traas in de vloer

Retouches Reageren uitgeschakeld

 

Twee details van de retouches door Traas van beschadigingen in de vloer, gezien door de microscoop na verwijdering van het vernis. Met donkerder, paarsige strepen werd de perzikachtige kleur van de eerste laag gecorrigeerd.

 

Kleurverandering in de retouches van Traas

Restaurator Traas lijkt nog tijdens zijn leven te zijn geconfronteerd met de gevolgen van kleurveranderingen in de vloer doordat het geraniumlak verbleekte. Dit kan worden opgemaakt uit de wijze waarop hij zijn retouches in de beschadigde delen heeft opgebouwd, in twee fasen. De bovenste laag van de retouches bestaat uit paarsachtige strepen die op een perzikkleurige onderlaag zijn aangebracht (zie de twee afbeeldingen hierboven).

De perzikachtige basiskleur van de retouches lijkt sterk op een strook oorspronkelijke verf langs de onderrand van het schilderij, waar sinds 1931 tape overheen heeft gezeten zodat er geen licht bij kon (onderste afbeelding).  Met andere woorden, de door Traas in 1931 aangebrachte perzikkleurige retouches moeten destijds een goede match hebben gevormd voor de oorspronkelijke kleur van de vloer.

Na verwijdering van het vernis is op deze detailopname een perzikkleurige strook van de oorspronkelijke kleur te zien langs de onderrand van het schilderij. Deze is bewaard gebleven doordat er geen licht bij kon.

De paarsige retouches moeten door Traas zijn toegevoegd toen hij De slaapkamer ‘compleet onder handen nam’, zoals opgetekend staat in een factuur van 15 oktober 1958. Deze bewerking behelsde onder meer een aanpassing van zijn eigen retouches, die hij nog maar 27 jaar daarvoor had aangebracht. De aanpassing was bedoeld om de kleurverandering te compenseren die in de tussenliggende periode was opgetreden.

Copyright © 2010 Van Gogh Museum - Ontwerp & realisatie: Bitfactory
RSS feed