Licht door de slaapkamerluiken

Schoonmaken, Vernis Reageren uitgeschakeld

 

Verborgen details

Na verwijdering van het vergeelde vernis, dat de subtiele overgangen in kleur en toon verdoezelt, zijn in het interieur van De slaapkamer voorheen verborgen details zichtbaar geworden. Een voorbeeld daarvan is het licht dat door het achterraam binnenvalt en licht- en schaduwvlekken werpt op de ‘rood betegelde’ vloer, een cruciaal element voor de sfeer van het schilderij. De kunstenaar beschreef een slaapkamer met ‘gesloten luiken’, maar achter het donkergroene raamkozijn zijn gele strepen zonlicht te zien en het linkerluik lijkt onder een hoek van 45 graden open te staan.

Detail van achterraam na verwijdering van het vernis. Geel zonlicht sijpelt door de lichtgroene luiken.

Zoals na verwijdering van het vergeelde vernis bleek, is de roze vloer bezaaid met witte streken waar de lichtstralen die door de luiken dringen op de vloer vallen. De helderste lichtvlekken zijn aangezet met dikke streken zinkwit, aangebracht in een vroeg stadium van het schilderproces, zoals op een röntgenopname te zien is.

Detail door de microscoop van onderliggende, dikke streken zinkwitte verf in de vloer. Na verwijdering van het vergeelde vernis.

Op de röntgenopname zijn duidelijk de onderliggende, dikke streken zinkwit in de vloer te zien.

Onder de linkerstoel is een lichtsmaragden schaduwvlek te zien en onder het bed een bleke blauwe schaduw. Merkwaardig genoeg zijn deze details in de lichtval wel te zien in de studie direct naar de waarneming, maar ontbreken ze in de twee latere kopieën van De slaapkamer.

Lijsten

Vincent van Gogh Reageren uitgeschakeld
Op verzoek van bezoeker Bill zal ik in deze post wat meer vertellen over de lijsten die De slaapkamer heeft gehad. Weinig mensen beseffen dat de geschiedenis van lijsten lang en complex is, daarom lijkt het me leuk om daar eens uitgebreid op in te gaan. De vele lijsten die de revue hebben gepasseerd, vertellen ons hoe er in verschillende periodes naar het werk van Van Gogh werd gekeken. 

 

Van Goghs keuze 

Omdat Van Gogh De slaapkamer als een van zijn beste werken beschouwde, dacht hij dat hij het werk op den duur zou kunnen tentoonstellen en verkopen. Hij deed Theo daarom meteen een suggestie voor een passende omlijsting. In de lijn van zijn voorgangers, de impressionisten, koos hij voor een eenvoudige witte lijst. Daar zat meer achter dan slechts een modieuze voorkeur voor wit. Van Gogh schreef: ‘De lijst zal – omdat er in het schilderij geen wit is – wit worden’. Uit die zin blijkt dat de lijst voor Van Gogh een integraal deel was van De slaapkamer. Met het wit van de lijst was de kleurencirkel compleet en werden alle kleurcontrasten optimaal benut. Hoe Van Gogh zijn kleurentheorie precies toepaste, zal ik in een volgende post verder uitleggen. 

 

De lijstengeschiedenis van De slaapkamer 

Theo – en later zijn weduwe Jo – lieten Van Goghs belangrijkste werken vermoedelijk inlijsten door verfhandelaar Père Tanguy. Zij kozen voor een eenvoudig en goedkoop model met brede, effen lijsten van hout, en hielden daarbij rekening met Vincents sobere en moderne smaak. De lijst van De slaapkamer werd wit geschilderd, precies zoals Vincent had opgedragen. 

De slaapkamer (rechts) in zijn vroege lijst, in een opstelling van geleende Van Goghs in het Rijksmuseum, 1918

De slaapkamer (rechts) in zijn vroege lijst, in een opstelling van geleende Van Goghs in het Rijksmuseum, 1918

 

Een duurdere lijst voor een duurdere kunstenaar 

Na 1900 werd Van Gogh langzaam maar zeker enorm populair. Vele kunstenaars lieten zich door zijn werk inspireren en steeds hogere prijzen werden voor zijn werk neergeteld. Veel handelaren klaagden echter dat zijn schilderijen armoedig waren ingelijst. Om recht te doen aan Van Goghs nieuwe status als gevestigd kunstenaar werden zijn doeken steeds vaker ingelijst in meer traditionele vergulden lijsten. Toen Jo Van Gogh-Bonger veel van Van Goghs werken, waaronder De slaapkamer, in permanent bruikleen aan het Stedelijk Museum gaf, liet ook zij ze voorzien van dunne gouden lijsten. 

Opstelling van de geleende Van Goghs in het Stedelijk Museum, met De slaapkamer in zijn nieuwe gouden lijst, circa 1931

Opstelling van de geleende Van Goghs in het Stedelijk Museum, met De slaapkamer in zijn nieuwe gouden lijst, circa 1931

 

Transportlijsten  

Toen de Van Goghs in de Tweede Wereldoorlog in veiligheid moesten worden gebracht, werden ze voorzien van zogenaamde ‘transportlijsten’. Eenvoudige simpele latjes die enkel en alleen ter bescherming dienden, en niet ter versiering. De zoon van Theo en Jo, Vincent-Willem Van Gogh, erfgenaam van de Van Gogh-collectie, koos er na de oorlog voor om deze noodoplossing aan te houden. Hij presenteerde de collectie – eerst in het Stedelijk, later in het in 1973 geopende Van Gogh Museum – dus heel bewust in de transportlijsten. Hij beschouwde deze vanwege hun functionele uiterlijk zonder poespas als uiterst modern en passend bij de sobere smaak van Vincent zelf. 

De opstelling van de Van Goghs in het net geopende Van Gogh Museum, met De slaapkamer in haar zogenaamde transportlijst, ca. 1975.

De opstelling van de Van Goghs in het net geopende Van Gogh Museum, met De slaapkamer in haar zogenaamde transportlijst, ca. 1975.

Terug naar de wensen van het Van Gogh Museum. In 1981 werd besloten dat de transportlijsten wel erg armoedig aandeden. Men koos weer voor gedecoreerde, vergulden lijsten. Daar kwamen veel boze reacties op vanuit het publiek.  

Slechts negen jaar later ging de staf van het Van Gogh Museum daarom een nieuw experiment aan. Men lijstte de werken nu in zoals Van Gogh het had gewild: De slaapkamer kreeg nu weer een eenvoudige witte lijst. Ook deze keuze werd al snel weer teruggedraaid, omdat de lijsten nu veel te plat en te modern aandeden.  

De slaapkamer in haar nieuwe witte lijst voor de grote Van Gogh tentoonstelling in 1990 (met excuses voor de slechte kwaliteit van het beeld).

De slaapkamer in haar nieuwe witte lijst voor de grote Van Gogh tentoonstelling in 1990.

Daarop keerde de huidige lijst van de firma Heijdenrijk terug die De slaapkamer in 1981 had gekregen: een gouden omlijsting die toch bescheiden oogde. Deze lijst doet erg denken aan de vergulden lijst uit 1931. Iets in mij zegt echter dat ook deze lijst niet voor eeuwig zal zijn…

Een ander uiterlijk na het schoonmaken

Schoonmaken, Vernis 3 Reacties »

Verwachtingen

Onlangs bekende een bezoeker aan het restauratieatelier dat ze de kleuren van De slaapkamer minder sprekend vond dan ze had verwacht. Maar verwachtingen berusten natuurlijk ook op wat we kennen, in dit geval de vele felgekleurde reproducties van het schilderij. Dit geldt ook voor de restaurator als deze begint met het schoonmaken van een schilderij dat schuilgaat achter lagen opgehoopt vuil en vergeeld vernis. Hoe vaak dit soort behandelingen ook is uitgevoerd, het blijft verrassend moeilijk je een voorstelling te maken van de veranderingen die het schoonmaakwerk te zien zal geven.

Schoonmaaktests

Schoonmaaktests op kleine plekjes geven misschien al een eerste, opwindende indicatie van de kleuren die tevoorschijn zullen komen. Het resultaat is het meest treffend in de koelere gedeeltes, zoals in de achtergrond van De Slaapkamer, waar de lichtblauwe kleur wordt geneutraliseerd door de gele toon van het vernis dat erop zit.

Schoonmaaktest

Een klein beetje vernis is verwijderd van de deur rechts op het schilderij.

Metamorfose

Maar pas tijdens het schoonmaakproces zelf valt alles geleidelijk op zijn plaats: de eerste schoongemaakte plekjes dijen uit tot steeds grotere vlakken, tot het geheel klaar is en je je niet meer herinnert hoe het schilderij er van tevoren uitzag. Meestal krijgt de museumbezoeker gewoon te zien hoe het schilderij er voor en na de schoonmaak uitziet, zonder de kans te krijgen om in de tussentijd aan het nieuwe uiterlijk te wennen. Op deze blog hopen we aan de hand van een opeenvolgende reeks kleurenfoto’s een idee te geven van de voortschrijdende metamorfose die De Slaapkamer tijdens het verwijderen van het vernis ondergaat. 

 
 
 
 
 

The old varnish of The Bedroom has been removed from a quarter of the surface of the painting.

Het oude vernis is van het eerste kwart (links) van De slaapkamer wegwijderd.

The old varnish has been removed from c. two quarters of the surface of the painting.

De linker helft van De slaapkamer is schoongemaakt.

 

Schildersdoeken

Vincent van Gogh, Voorbereiding Reageren uitgeschakeld
 
Kant-en-klaar
 
Ella schreef dat Van Gogh de doeken die hij zelf prepareerde, prefereerde boven de kant-en-klare schildersdoeken die in de handel te koop waren. Dit was goedkoper voor Vincent, en dus ook voor Theo van Gogh. Bovendien was Vincent niet erg te spreken over de kwaliteit van de Zuid-Franse schilderswinkels.

Daarom bestelde hij vanuit Arles verf en vele meters doek bij de firma Tasset aan de Rue Fontaine in Parijs, een van de zogenaamde marchands de couleurs. Bij dergelijke gespecialiseerde verfwinkels kocht Van Gogh zijn materialen al toen hij nog in de Franse hoofdstad woonde. Aan het einde van de 19de eeuw schoten deze handeltjes in Parijs als paddenstoelen uit de grond. Naast verf en schildersmaterialen verkochten zij machinaal geweven doeken. Deze werden opgespannen op standaardformaat spanramen, en voorzien van een grondlaag. Zo waren de schildersdoeken klaar voor gebruik. Hoewel Van Gogh na zijn vertrek uit Parijs zijn doeken dus zelf opspande, handhaafde hij wel de standaardmaten die door deze winkels werden gehanteerd. Waarschijnlijk omdat hij de gewone, standaardformaat span- of spieramen gebruikte die in de winkel los verkrijgbaar waren.

Standaardformaten

Voor De slaapkamer, zo schreef Van Gogh aan Theo, gebruikte hij ‘weer een doek van 30’. Hiermee refereerde hij aan een maat die gangbaar was binnen de handel. Zoals hij enige maanden eerder al aangaf, vond hij het fijn werken op doeken van grotere afmetingen.

De verschillende standaardmaten werden onderverdeeld in drie academische genres: landschap (horizontaal), portret (verticaal) en zeegezicht (horizontaal). Van Gogh schilderde De slaapkamer op het portretformaat.

Verkooplijst voor opgespannen en gegrondeerde doeken van de Bourgeois Ainé handel (1888)

Verkooplijst voor opgespannen en gegrondeerde doeken van de Bourgeois Ainé handel (1888)

Huidige maten

De huidige afmetingen van Van Goghs doek wijken echter iets af van het standaard portretformaat (72.5 x 91.4 cm in plaats van 92 x 73 cm). Dit is te wijten aan de verschillende keren dat het doek van het spieraam is gehaald, zowel in de tijd van Van Gogh als daarna. Over de aanpassing van het formaat van het doek zullen we nog schrijven op deze blog.

.

‘To clean or not to clean’?

Voorbereiding Reageren uitgeschakeld
Schoonmaken of niet schoonmaken?
Onder schoonmaken wordt doorgaans verstaan het verwijderen van opgehoopt vuil, oude, verkleurde vernislagen en latere overschilderingen. In elk afzonderlijk geval hangt de beslissing om een schilderij al of niet schoon te maken af van een beoordeling van de toestand van het doek én het te verwachten resultaat van een behandeling. Zo ook bij De slaapkamer: voordat met schoonmaken kon worden begonnen werden eerst de voor- en nadelen van een behandeling zorgvuldig tegen elkaar afgewogen. Dat gebeurde op basis van de resultaten van een technisch onderzoek.   

        

Hier geef ik uileg over het vergeelde vernis aan mijn collega's.     

Conservatoren en restauratoren van het Van Gogh Museum bekijken De slaapkamer en discussiëren over de restauratie van het werk.

Hier heeft een groep conservatoren en restauratoren zich verzameld rond het schilderij, verwikkeld in een levendige discussie over deze bevindingen. Is schoonmaken nodig? Kan dat op een veilige manier? Hoeveel schade hebben de oorspronkelijke verflagen opgelopen die verborgen zaten onder latere herstellagen? Moeten eerdere restauraties behouden blijven of is het beter nieuwe te proberen? Na discussies over deze en andere vragen werd besloten tot restauratie over te gaan.       

        

Uitkomst van de schoonmaaktests       

Een essentieel criterium bij het beslissen of een schilderij al dan niet mag worden schoongemaakt, is of dit kan gebeuren zonder dat oorspronkelijk materiaal wordt verwijderd of beschadigd. Vooraf worden onder de microscoop schoonmaaktests uitgevoerd om vast te stellen hoe verschillende kleurvlakken reageren op de oplosmiddelen waarmee het oude vernis moet worden verwijderd.       

Met een wattenstaafje met oplosmiddel verwijder ik voorzichtig het oude vernis. Op de onderste foto, rechts van het wattenstaafje, is het resultaat te zien.

Vernisafname met een wattenstaafje.Rechts van het wattenstaafje heb ik de oude vernislaag verwijderd.
 
In het geval van De slaapkamer bleek dat vooral de vermiljoenkleurige deken een probleem opleverde. In dit gedeelte lijkt het vernis zich te hebben vermengd met de verf eronder, zodat hij niet veilig kan worden verwijderd. Misschien is het schilderij al gevernist toen het vermiljoen nog niet helemaal droog was, of is het zachter geworden door de hitte en de oplosmiddelen die bij eerdere bedoekingen gebruikt werden. Voor de vermiljoenkleurige deken zal een aangepaste schoonmaakmethode worden gehanteerd. Het vergeelde vernis wordt niet helemaal verwijderd maar wel verdund, waardoor de storende glans en dikte zullen afnemen.    

   

In het algemeen geldt dat testen vooraf helpt om vast te stellen hoe je veilig kunt schoonmaken, maar dat je altijd alert moet blijven op plaatselijke afwijkingen waar je moet overschakelen op andere schoonmaakmethoden. Daarom wordt tijdens het trage schoonmaakproces het oppervlak voortdurend onder de stereomicroscoop gecontroleerd.

De eerste bedoeking

Samenwerking, Voorbereiding Reageren uitgeschakeld

 

Toen restaurator Traas De Slaapkamer in 1931 onder handen nam, vermeldde hij dat hij het schilderij opnieuw had bedoekt, en hij klaagde dat het werk vreselijk te lijden had gehad van een eerdere bedoeking. Daaruit kunnen we opmaken dat het inderdaad al vroeg is bedoekt. Het ging hierbij vrijwel zeker om een traditionele Franse stijfselbedoeking en niet om de was/hars-methode die in Nederland gebruikelijk was.

Het bekijken van tweede versie van De Slaapkamer in Chicago, samen met collega's

Met Inge Fiedler (microscopist, Art Institute of Chicago) bespreek ik de resultaten van verfmonster analyses.

Het bestuderen van tweede versie van De Slaapkamer in Chicago

Hier bekijk ik het verfoppervlak met een hoofdloep.

                                                                                                                                                                                                                                                                                               Groot was mijn opwinding toen ik van collega’s bij het Art Institute in Chicago hoorde dat op hun latere versie van De Slaapkamer nog zo’n vroege stijfselbedoeking zat. Toen we dit schilderij samen bekeken, ontdekten we dat die bedoeking nogal amateuristisch was uitgevoerd, met druppels en vegen stijfsel op de achterkant van het doek.

Detail van de vroege stijfselbedoeking van de tweede versie van De Slaapkamer (Chicago).

                                                                                                                                                                                               Het is goed mogelijk dat de beide versies van De Slaapkamer zijn bedoekt kort nadat ze eind december 1889 naar Theo waren verstuurd. Dat zou in overeenstemming zijn met Vincents eerdere advies, en wellicht werd de bedoeking gedaan door de man die hij had aanbevolen, omdat deze niet zo duur was. Helaas kan dit niet meer worden bevestigd, want op de Amsterdamse versie zijn geen sporen van de eerdere bedoeking bewaard gebleven. Een vergelijking van de fysieke behandelingskenmerken met die van de versie in Chicago is daarom niet mogelijk.

Restauratie met een naaimachine

Onderzoekstechnieken, Voorbereiding Reageren uitgeschakeld

 

De randen

Nauwkeurige bestudering van de randen van een schilderij, die meestal worden bedekt door de lijst, kan waardevolle aanwijzingen opleveren over veranderingen die in de loop van de tijd hebben plaatsgevonden, zoals plekken waar de kleur is verbleekt of latere aanpassingen in het formaat van het doek (beide onderwerpen komen in de blogs over De Slaapkamer nog aan de orde).

Naaien en strijken

Bij De Slaapkamer werd echter nog een andere merkwaardige ontdekking gedaan: de overblijfselen van twee rijtjes kleine gelijkmatige steken met lichtgekleurd garen door de spanranden die over de zijkanten van het spieraam zijn gevouwen.

Spanrand van De slaapkamer

De stiksels in het doek

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Het is duidelijk dat iemand twee keer met een naaimachine langs de randen van het schilderij is gegaan, iets wat je nu, hoe zorgvuldig het ook is gedaan, de koude rillingen bezorgt als je eraan denkt. Deze ingreep was al bekend van andere schilderijen van Van Gogh uit de collectie die in de periode tussen 1926 en 1933 door de heer Traas zijn bedoekt, en ik herkende onmiddellijk de methode die deze restaurator destijds gebruikte. Met de naaimachine werden stroken stof als zoom aan de randen van het oorspronkelijke doek vastgestikt, zodat het beter op een  tijdelijk spanraam kon worden gespannen om het volgens de zogeheten Hollandse methode te bedoeken. Hierbij werden het oorspronkelijke en het bedoekingsdoek op het tijdelijke spanraam gespannen. Daarna werden ze op elkaar gelegd en met elkaar verlijmd door het textiel te impregneren met een mengsel van was en hars. Deze substantie werd met een strijkbout verspreid.

Kwetsbare verf

Om het kwetsbare impasto (dik opgebrachte verf) te beschermen, werd het schilderij tijdens het strijken met de afbeelding omlaag op een zachte ondergrond gelegd, bijvoorbeeld een vilten mat of een gladgestreken laag zaagsel. Maar dat betekende wel dat het schilderoppervlak tijdens dit proces niet in de gaten kon worden gehouden.

In het geval van De Slaapkamer is het opvallend hoeveel stijver en zwaarder het oorspronkelijke doek is geworden door de verstevigingsdoek met was. Jullie kunnen nu ongetwijfeld nog wel andere nadelen bedenken van deze methode, die in het verleden op grote schaal door restaurators werd toegepast!

Favoriet schilderij

Vincent van Gogh 1 Comment »

Van Goghs favoriet

De slaapkamer is een echte publiekslieveling, maar het schilderij was Van Gogh zelf ook erg dierbaar. Toen hij na het ‘oorincident’ terugkeerde in het gele huis en zijn doeken terugzag, vond hij De slaapkamer “het beste” doek.  Het werk had tijdens zijn afwezigheid waterschade opgelopen, waarop Van Gogh besloot een tweede versie te schilderen. ‘Want’, schreef hij, ‘tussen alle dingen die je maakt, zijn er altijd die meer gevoeld en doordacht zijn en die je toch wilt houden.’ Ook Gauguin vond het bij zijn aankomst in Arles een van de mooiste van alle doeken waarmee Van Gogh het gele huis had versierd. 

De slaapkamer, 1889, The Art Institute of Chicago

Tweede versie van De slaapkamer

Vincent van Gogh 1853-1890, De slaapkamer, 1889, Musée d'Orsay, Parijs

Derde versie van De slaapkamer

 

 

 

 

Rust en eenvoud

Waarom De slaapkamer belangrijk voor hem was, beschreef Van Gogh in brieven aan zijn broer Theo en zijn zus Willemien. Voor zijn zus maakte hij later een kleine kopie van het schilderij. Van Gogh wilde met het kleurgebruik en de vlakke compositie zowel rust als eenvoud suggereren. Een eenvoudige manier van leven, zonder enige vorm van luxe, was erg belangrijk voor Van Gogh. De stijl en kleur moesten dat benadrukken. 

Waardering

Ik denk dat Van Gogh er in dit werk prima in is geslaagd om de ‘edele eenvoud’ over te brengen. Toen Van Gogh het schilderde, was hij volop aan het dromen over een toekomst waarin hij samen met Gauguin in harmonie zou samenleven in het gele huis. Deze blije verwachtingen geven wat mij betreft een extra lading aan het werk. Maar zoals met elk kunstwerk: ieder mens waardeert weer andere dingen. Dat blijkt ook uit de reacties op dit blog. We lezen die met veel plezier! 

Doek plus houten latten

Voorbereiding 3 Reacties »

 

Achterkant

Zoals Fleur al schreef is De Slaapkamer een krachtig icoon van de westerse kunst  en zijn er van weinig andere schilderijen zo veel reproducties in omloop. Maar voor mij als restaurateur is deze foto van de achterkant van het schilderij minstens zo fascinerend, vanwege de informatie die hij geeft over de geschiedenis en de staat ervan. Hij herinnert ons eraan dat De Slaapkamer – net als elk ander schilderij – slechts zo duurzaam is als de som van de materialen waarvan het is gemaakt, namelijk verf op doek dat op een houten spieraam is gespannen.

Achterzijde van De slaapkamer

Achterzijde van De slaapkamer

 

Zelf de drager maken

In deze periode maakte Vincent doorgaans zelf de dragers voor zijn schilderijen door stukken doek, geknipt uit een grotere rol, te combineren met losse spieramen. Dit was goedkoper dan kant-en-klare schildersdoeken, te meer omdat hij de spieramen kon hergebruiken als hij het doek er eenmaal af had gehaald en opgerold in een kist naar Theo had gestuurd. Hij was zich terdege bewust van het belang van doeken en spieramen van goede kwaliteit, maar moest genoegen nemen met wat hij kon betalen.

In een brief over De slaapkamer klaagde hij dat de houten latten die hij gebruikte snel kromtrokken in de zon. Bovendien was hij bang dat het dunne doek dat hij gebruikte na een tijdje zou vergaan en weinig impasto zou verdragen, zodat zijn schilderijen vroeger of later zouden moeten worden bedoekt. Bij het bedoeken van een schilderij wordt een extra steundoek tegen de achterkant van het originele doek aangebracht.

 

Bedoeken

De kunstenaar heeft gelijk gekregen: De Slaapkamer is al twee keer bedoekt, voor het laatst in 1931, toen het bedoekte schilderij ook op een nieuw, steviger spieraam werd gespannen. Wat op de achterkant van De Slaapkamer te zien is, komt dus niet van Vincent: het zijn twintigste-eeuwse toevoegingen.

Aanknopingspunten

Vincent van Gogh Reageren uitgeschakeld

Het technisch onderzoek én de kunsthistorische studie naar De slaapkamer kunnen niet zonder de belangrijkste bronnen: het object (schilderij) zelf én de grote hoeveelheid brieven die Van Gogh door de jaren heen schreef aan zijn broer Theo en andere kunstenaars.

De relatief korte brief die Vincent op 16 oktober 1888 aan Theo schreef over zijn nog maar net voltooide Slaapkamer bevat een schat aan informatie met talloze aanknopingspunten. Letterlijk elke zin in deze brief van amper twee kantjes is belangrijk. Van Gogh stuurde een schetsje mee en schreef over zijn materiaal, zijn werkwijze, de kleuren van De slaapkamer, de stijl, de betekenis van het schilderij, en zelfs hoe hij het zou willen presenteren.

De schets van De slaapkamer die Van Gogh met de brief van 16 oktober 1888 aan zijn broer Theo stuurde.

Schets van De slaapkamer, 1888

Bronnen

Van Goghs brieven zijn essentieel als bron, maar toch is voorzichtigheid geboden. De kunstenaar veranderde in de loop der tijd namelijk nog wel eens van mening. Bovendien leest iedere wetenschapper weer andere dingen in een brief. Als onderzoeker moet je daarom goed in de gaten houden, dat je geen tunnelvisie ontwikkelt.

Het is dus erg belangrijk om vooral goed naar het object zelf te kijken. Vooral de wisselwerking tussen het schilderij en de brieven levert veel kennis op. Zo somde Van Gogh in zijn brief aan Theo de kleuren op die hij gebruikte voor De Slaapkamer. Ella Hendriks heeft die vergeleken met de huidige kleuren van het schilderij, iets waar ze later in deze blog ongetwijfeld nog op terug zal komen.

Interpreteren

Technisch onderzoek wordt vaak gezien als een exacte wetenschap: wetenschap gebaseerd op feiten. Het is echter zo dat die feiten onderhevig kunnen zijn aan verschillende interpretaties door verschillende wetenschappers. Dat geldt uiteraard ook voor dít onderzoek. Vandaar dat we soms flink discussiëren over onze bevindingen.

Lees hier zelf de brieven waarin Van Gogh over de eerste versie van De slaapkamer schreef, en over de tweede versie en de derde versie.

Copyright © 2010 Van Gogh Museum - Ontwerp & realisatie: Bitfactory
RSS feed