Dader verkleuring vloer van De slaapkamer

kleur, Onderzoekstechnieken, Voorbereiding Reageren uitgeschakeld

Welk materiaal veroorzaakt de verkleuring? 

Tijdens het onderzoek aan De slaapkamer vroeg Ella me even langs te komen om samen naar het schilderij te kijken. Er was haar namelijk iets opgevallen dat waarschijnlijk te maken had met de materialen die Van Gogh gebruikte. Zo vroeg ze zich af waarom de vloer in De slaapkamer een verkleuring had. Welk materiaal kon dat hebben veroorzaakt? Was hier misschien het eosine gebruikt, een organisch rood pigment, zoals in de grondlaag van Van Goghs schilderij De tuin van Daubigny dat we al eerder hadden onderzocht? 

Dwarsdoorsnede van een verfmonster van ‘De tuin van Daubigny’. De grondlaag (roze laag onderaan) bestaat uit een mengsel van loodwit en eosine.

Geraniumlak 

Eosine is een synthetische kleurstof die in 1873 voor het eerst werd gemaakt. Het bestaat uit een verbinding van koolstof, waterstof en broom. Wanneer de kleurstof wordt neergeslagen op een substraat, meestal aluin, ontstaat een pigment dat in olieverf kan worden gebruikt. Het pigment werd onder de naam geraniumlak verkocht, omdat de kleur lijkt op geraniums. Van Gogh wist dat de kleur van geraniumlak onder invloed van licht vervaagt, maar toch gebruikte hij het vaak. In acht brieven van Van Gogh (uit Arles, Saint Rémy en Auvers-sur-Oise) aan zijn broer Theo, vraagt hij om geraniumlak van de Parijse firma Tasset et l’Hôte op te sturen. In totaal bestelt hij maar liefst 44 verftubes! 

Bewijs zoeken 

Om de verkleuring van de vloer van De slaapkamer goed te bekijken, werd het schilderij eerst met de röntgenfluorescentie spectrometrie (XRF) geanalyseerd door collega Luc Megens. Deze techniek is direct op het schilderij toegepast. In de vloer op de voorgrond konden zink, lood en kwik worden aangetoond, maar geen broom. Helaas! Broom is namelijk karakteristiek voor eosine. Dit betekent dus dat eosine niet of slechts een heel klein beetje aanwezig is in de verf waarmee Van Gogh de vloer penseelde. 

Ik gaf het nog niet op. Ik heb een monster genomen aan de onderrand van het schilderij, waarvan ik een verfdwarsdoorsnede heb gemaakt.
Verfmonster van de onderrand van ‘De Slaapkamer’.
Dwarsdoorsnede van een monster van de onderrand van ‘De Slaapkamer’. Op de lichte grondlaag is de roze verflaag van de vloer zichtbaar.

Hierin kun je onder een microscoop bij een vergroting tot circa 1000 keer de samenstelling van de lagen verf bestuderen. Door de raster elektronenmicroscoop met energie dispersieve röntgenspectrometrie (SEM-EDS), die ik samen met Kees Mensch bij Shell gebruik, heb ik de meeste pigmenten in de rozige verflaag geïdentificeerd. Het bleek een mengsel te zijn van zink- en loodwit, gekleurd met een beetje vermiljoen, Schweinfurtergroen en chroomgeel. Maar ik was er nog niet: deze pigmenten konden toch nooit de verkleuring in de vloer hebben veroorzaakt? 

In een laatste poging de oorzaak van de verkleuring te achterhalen heeft een andere collega, Maarten van Bommel, nog een monster genomen van de rozige verf van de vloer. Dit heeft hij vervolgens geanalyseerd met Hoge Prestatie Vloeistof Chromatografie techniek (HPLC), die bijzonder geschikt is voor de analyse van kleurstoffen. Hij kon hiermee aantonen dat wel degelijk een kleine hoeveelheid eosine in de rozige verf van de vloer aanwezig is. En zoals verondersteld, de eosine was bijna zeker verantwoordelijk voor de kleurverandering. Uiteindelijk toch succes!

Schildersdoeken

Vincent van Gogh, Voorbereiding Reageren uitgeschakeld
 
Kant-en-klaar
 
Ella schreef dat Van Gogh de doeken die hij zelf prepareerde, prefereerde boven de kant-en-klare schildersdoeken die in de handel te koop waren. Dit was goedkoper voor Vincent, en dus ook voor Theo van Gogh. Bovendien was Vincent niet erg te spreken over de kwaliteit van de Zuid-Franse schilderswinkels.

Daarom bestelde hij vanuit Arles verf en vele meters doek bij de firma Tasset aan de Rue Fontaine in Parijs, een van de zogenaamde marchands de couleurs. Bij dergelijke gespecialiseerde verfwinkels kocht Van Gogh zijn materialen al toen hij nog in de Franse hoofdstad woonde. Aan het einde van de 19de eeuw schoten deze handeltjes in Parijs als paddenstoelen uit de grond. Naast verf en schildersmaterialen verkochten zij machinaal geweven doeken. Deze werden opgespannen op standaardformaat spanramen, en voorzien van een grondlaag. Zo waren de schildersdoeken klaar voor gebruik. Hoewel Van Gogh na zijn vertrek uit Parijs zijn doeken dus zelf opspande, handhaafde hij wel de standaardmaten die door deze winkels werden gehanteerd. Waarschijnlijk omdat hij de gewone, standaardformaat span- of spieramen gebruikte die in de winkel los verkrijgbaar waren.

Standaardformaten

Voor De slaapkamer, zo schreef Van Gogh aan Theo, gebruikte hij ‘weer een doek van 30’. Hiermee refereerde hij aan een maat die gangbaar was binnen de handel. Zoals hij enige maanden eerder al aangaf, vond hij het fijn werken op doeken van grotere afmetingen.

De verschillende standaardmaten werden onderverdeeld in drie academische genres: landschap (horizontaal), portret (verticaal) en zeegezicht (horizontaal). Van Gogh schilderde De slaapkamer op het portretformaat.

Verkooplijst voor opgespannen en gegrondeerde doeken van de Bourgeois Ainé handel (1888)

Verkooplijst voor opgespannen en gegrondeerde doeken van de Bourgeois Ainé handel (1888)

Huidige maten

De huidige afmetingen van Van Goghs doek wijken echter iets af van het standaard portretformaat (72.5 x 91.4 cm in plaats van 92 x 73 cm). Dit is te wijten aan de verschillende keren dat het doek van het spieraam is gehaald, zowel in de tijd van Van Gogh als daarna. Over de aanpassing van het formaat van het doek zullen we nog schrijven op deze blog.

.

‘To clean or not to clean’?

Voorbereiding Reageren uitgeschakeld
Schoonmaken of niet schoonmaken?
Onder schoonmaken wordt doorgaans verstaan het verwijderen van opgehoopt vuil, oude, verkleurde vernislagen en latere overschilderingen. In elk afzonderlijk geval hangt de beslissing om een schilderij al of niet schoon te maken af van een beoordeling van de toestand van het doek én het te verwachten resultaat van een behandeling. Zo ook bij De slaapkamer: voordat met schoonmaken kon worden begonnen werden eerst de voor- en nadelen van een behandeling zorgvuldig tegen elkaar afgewogen. Dat gebeurde op basis van de resultaten van een technisch onderzoek.   

        

Hier geef ik uileg over het vergeelde vernis aan mijn collega's.     

Conservatoren en restauratoren van het Van Gogh Museum bekijken De slaapkamer en discussiëren over de restauratie van het werk.

Hier heeft een groep conservatoren en restauratoren zich verzameld rond het schilderij, verwikkeld in een levendige discussie over deze bevindingen. Is schoonmaken nodig? Kan dat op een veilige manier? Hoeveel schade hebben de oorspronkelijke verflagen opgelopen die verborgen zaten onder latere herstellagen? Moeten eerdere restauraties behouden blijven of is het beter nieuwe te proberen? Na discussies over deze en andere vragen werd besloten tot restauratie over te gaan.       

        

Uitkomst van de schoonmaaktests       

Een essentieel criterium bij het beslissen of een schilderij al dan niet mag worden schoongemaakt, is of dit kan gebeuren zonder dat oorspronkelijk materiaal wordt verwijderd of beschadigd. Vooraf worden onder de microscoop schoonmaaktests uitgevoerd om vast te stellen hoe verschillende kleurvlakken reageren op de oplosmiddelen waarmee het oude vernis moet worden verwijderd.       

Met een wattenstaafje met oplosmiddel verwijder ik voorzichtig het oude vernis. Op de onderste foto, rechts van het wattenstaafje, is het resultaat te zien.

Vernisafname met een wattenstaafje.Rechts van het wattenstaafje heb ik de oude vernislaag verwijderd.
 
In het geval van De slaapkamer bleek dat vooral de vermiljoenkleurige deken een probleem opleverde. In dit gedeelte lijkt het vernis zich te hebben vermengd met de verf eronder, zodat hij niet veilig kan worden verwijderd. Misschien is het schilderij al gevernist toen het vermiljoen nog niet helemaal droog was, of is het zachter geworden door de hitte en de oplosmiddelen die bij eerdere bedoekingen gebruikt werden. Voor de vermiljoenkleurige deken zal een aangepaste schoonmaakmethode worden gehanteerd. Het vergeelde vernis wordt niet helemaal verwijderd maar wel verdund, waardoor de storende glans en dikte zullen afnemen.    

   

In het algemeen geldt dat testen vooraf helpt om vast te stellen hoe je veilig kunt schoonmaken, maar dat je altijd alert moet blijven op plaatselijke afwijkingen waar je moet overschakelen op andere schoonmaakmethoden. Daarom wordt tijdens het trage schoonmaakproces het oppervlak voortdurend onder de stereomicroscoop gecontroleerd.

De eerste bedoeking

Samenwerking, Voorbereiding Reageren uitgeschakeld

 

Toen restaurator Traas De Slaapkamer in 1931 onder handen nam, vermeldde hij dat hij het schilderij opnieuw had bedoekt, en hij klaagde dat het werk vreselijk te lijden had gehad van een eerdere bedoeking. Daaruit kunnen we opmaken dat het inderdaad al vroeg is bedoekt. Het ging hierbij vrijwel zeker om een traditionele Franse stijfselbedoeking en niet om de was/hars-methode die in Nederland gebruikelijk was.

Het bekijken van tweede versie van De Slaapkamer in Chicago, samen met collega's

Met Inge Fiedler (microscopist, Art Institute of Chicago) bespreek ik de resultaten van verfmonster analyses.

Het bestuderen van tweede versie van De Slaapkamer in Chicago

Hier bekijk ik het verfoppervlak met een hoofdloep.

                                                                                                                                                                                                                                                                                               Groot was mijn opwinding toen ik van collega’s bij het Art Institute in Chicago hoorde dat op hun latere versie van De Slaapkamer nog zo’n vroege stijfselbedoeking zat. Toen we dit schilderij samen bekeken, ontdekten we dat die bedoeking nogal amateuristisch was uitgevoerd, met druppels en vegen stijfsel op de achterkant van het doek.

Detail van de vroege stijfselbedoeking van de tweede versie van De Slaapkamer (Chicago).

                                                                                                                                                                                               Het is goed mogelijk dat de beide versies van De Slaapkamer zijn bedoekt kort nadat ze eind december 1889 naar Theo waren verstuurd. Dat zou in overeenstemming zijn met Vincents eerdere advies, en wellicht werd de bedoeking gedaan door de man die hij had aanbevolen, omdat deze niet zo duur was. Helaas kan dit niet meer worden bevestigd, want op de Amsterdamse versie zijn geen sporen van de eerdere bedoeking bewaard gebleven. Een vergelijking van de fysieke behandelingskenmerken met die van de versie in Chicago is daarom niet mogelijk.

Restauratie met een naaimachine

Onderzoekstechnieken, Voorbereiding Reageren uitgeschakeld

 

De randen

Nauwkeurige bestudering van de randen van een schilderij, die meestal worden bedekt door de lijst, kan waardevolle aanwijzingen opleveren over veranderingen die in de loop van de tijd hebben plaatsgevonden, zoals plekken waar de kleur is verbleekt of latere aanpassingen in het formaat van het doek (beide onderwerpen komen in de blogs over De Slaapkamer nog aan de orde).

Naaien en strijken

Bij De Slaapkamer werd echter nog een andere merkwaardige ontdekking gedaan: de overblijfselen van twee rijtjes kleine gelijkmatige steken met lichtgekleurd garen door de spanranden die over de zijkanten van het spieraam zijn gevouwen.

Spanrand van De slaapkamer

De stiksels in het doek

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Het is duidelijk dat iemand twee keer met een naaimachine langs de randen van het schilderij is gegaan, iets wat je nu, hoe zorgvuldig het ook is gedaan, de koude rillingen bezorgt als je eraan denkt. Deze ingreep was al bekend van andere schilderijen van Van Gogh uit de collectie die in de periode tussen 1926 en 1933 door de heer Traas zijn bedoekt, en ik herkende onmiddellijk de methode die deze restaurator destijds gebruikte. Met de naaimachine werden stroken stof als zoom aan de randen van het oorspronkelijke doek vastgestikt, zodat het beter op een  tijdelijk spanraam kon worden gespannen om het volgens de zogeheten Hollandse methode te bedoeken. Hierbij werden het oorspronkelijke en het bedoekingsdoek op het tijdelijke spanraam gespannen. Daarna werden ze op elkaar gelegd en met elkaar verlijmd door het textiel te impregneren met een mengsel van was en hars. Deze substantie werd met een strijkbout verspreid.

Kwetsbare verf

Om het kwetsbare impasto (dik opgebrachte verf) te beschermen, werd het schilderij tijdens het strijken met de afbeelding omlaag op een zachte ondergrond gelegd, bijvoorbeeld een vilten mat of een gladgestreken laag zaagsel. Maar dat betekende wel dat het schilderoppervlak tijdens dit proces niet in de gaten kon worden gehouden.

In het geval van De Slaapkamer is het opvallend hoeveel stijver en zwaarder het oorspronkelijke doek is geworden door de verstevigingsdoek met was. Jullie kunnen nu ongetwijfeld nog wel andere nadelen bedenken van deze methode, die in het verleden op grote schaal door restaurators werd toegepast!

Doek plus houten latten

Voorbereiding 3 Reacties »

 

Achterkant

Zoals Fleur al schreef is De Slaapkamer een krachtig icoon van de westerse kunst  en zijn er van weinig andere schilderijen zo veel reproducties in omloop. Maar voor mij als restaurateur is deze foto van de achterkant van het schilderij minstens zo fascinerend, vanwege de informatie die hij geeft over de geschiedenis en de staat ervan. Hij herinnert ons eraan dat De Slaapkamer – net als elk ander schilderij – slechts zo duurzaam is als de som van de materialen waarvan het is gemaakt, namelijk verf op doek dat op een houten spieraam is gespannen.

Achterzijde van De slaapkamer

Achterzijde van De slaapkamer

 

Zelf de drager maken

In deze periode maakte Vincent doorgaans zelf de dragers voor zijn schilderijen door stukken doek, geknipt uit een grotere rol, te combineren met losse spieramen. Dit was goedkoper dan kant-en-klare schildersdoeken, te meer omdat hij de spieramen kon hergebruiken als hij het doek er eenmaal af had gehaald en opgerold in een kist naar Theo had gestuurd. Hij was zich terdege bewust van het belang van doeken en spieramen van goede kwaliteit, maar moest genoegen nemen met wat hij kon betalen.

In een brief over De slaapkamer klaagde hij dat de houten latten die hij gebruikte snel kromtrokken in de zon. Bovendien was hij bang dat het dunne doek dat hij gebruikte na een tijdje zou vergaan en weinig impasto zou verdragen, zodat zijn schilderijen vroeger of later zouden moeten worden bedoekt. Bij het bedoeken van een schilderij wordt een extra steundoek tegen de achterkant van het originele doek aangebracht.

 

Bedoeken

De kunstenaar heeft gelijk gekregen: De Slaapkamer is al twee keer bedoekt, voor het laatst in 1931, toen het bedoekte schilderij ook op een nieuw, steviger spieraam werd gespannen. Wat op de achterkant van De Slaapkamer te zien is, komt dus niet van Vincent: het zijn twintigste-eeuwse toevoegingen.

Afronding vooronderzoek

Onderzoekstechnieken, Samenwerking, Voorbereiding 1 Comment »

Afronding vooronderzoek

Momenteel ben ik nog bezig met de afronding van het vooronderzoek naar De slaapkamer. Dit vooronderzoek heeft ongeveer een jaar geduurd: je begint immers niet onvoorbereid aan de restauratie van een meesterwerk! Een paar keer heb ik het werk van zaal laten halen om het van dicht bij te kunnen bestuderen, om röntgenfoto’s en infraroodopnamen, of om minuscule verfmonsters te nemen.

Samenwerking met natuurwetenschappers

Die verfmonsters zijn op hun beurt weer grondig bestudeerd door natuurwetenschappers in de laboratoria van Instituut Collectie Nederland en Shell. Daar hebben ze apparatuur die nog geavanceerder is dan die in ons eigen restauratieatelier. Zo vonden we antwoorden op onze vragen, antwoorden die we nodig hebben voordat we aan een nieuwe behandeling van De Slaapkamer konden beginnen.

Bekijk de beelden die we vorig jaar maakten.

Beginnen!

Onderzoekstechnieken, Voorbereiding 5 Reacties »

Uitgelijst

De slaapkamer ligt uitgelijst en wel op me te wachten in het restauratieatelier. Ik heb zin om aan deze restauratie te beginnen! Toen ik in 1999 hoofdrestaurator werd van het Van Gogh Museum, kreeg ik al snel het dossier over dit schilderij in handen. Daaruit bleek dat het doek al sinds de jaren ’80 op de lijst van ‘te restaureren werken’ staat. Toch is het maar goed dat we gewacht hebben, want met de huidige onderzoekstechnieken zijn we veel meer te weten gekomen dan zo’n twintig jaar geleden mogelijk was.

Met een speciale kar wordt De slaapkamer veilig vervoerd van museumzaal naar restauratieatelier.

 

Schade

Dit schilderij heeft veel te lijden had gehad sinds het moment dat het de schildersezel van Van Gogh verliet. Een deel van de schade aan het schilderij ontstond al tijdens Van Goghs leven. Dat weten we uit brieven die Van Gogh schreef aan zijn broer Theo. De kunstenaar heeft het doek bijvoorbeeld opgerold, zodat hij het kon versturen.

Ook de overstroming vlakbij Van Goghs huis verklaart veel van het craquelé (fijne barstjes in de verf) en het verfverlies. Deze foto van het verfoppervlak, gemaakt door de lichtmicroscoop, laat duidelijk de sporen van de tijd zien.

Als je door de lichtmicroscoop kijkt, zie je de barstjes in de verf die in de loop van de tijd ontstaan zijn.

De slaapkamer wordt gemist

Voorbereiding 2 Reacties »

Vandaag start ik dit blog over de restauratie van een van de meest beroemde schilderijen uit onze collectie: De slaapkamer. De voorbereidingen voor deze restauratie zijn al een tijdje aan de gang. Begin januari is het schilderij van zaal gehaald, na afloop van de tentoonstelling over Van Goghs brieven. Sindsdien wordt het werk erg gemist: de mensen van de informatiebalie van het museum vertellen me dat zij vrijwel dagelijks vragen over het schilderij krijgen. In het gastenboek op de balie vonden we deze boodschap van Spaanse bezoekers:

Hedendaags schetsje van De slaapkamer in het gastenboek

Hedendaags schetsje van De slaapkamer

 

Veelzeggend schilderij

Al die belangstelling voor dit ene schilderij verwondert mij niets: De slaapkamer is een echte publiekslieveling. Dat komt ongetwijfeld door de krachtige kleuren, de sterke compositie en niet te vergeten door het persoonlijke onderwerp – Van Gogh schilderde zijn eigen slaapkamer.

De kunstenaar maakte het schilderij toen hij in Arles woonde, een veelbewogen periode in zijn leven (1888-1889). Zijn individuele stijl, herkenbaar aan een expressieve schilderwijze en rijke kleuren, kwam in die tijd tot volle wasdom.

De slaapkamer is een kunstwerk dat kunsthistorici en restauratoren veel aanknopingspunten biedt om verhalen te vertellen over Van Goghs leven, werk en ideeën. Dat maakt het tot een van de interessantste werken uit de collectie van het Van Gogh Museum, en daar willen we zo veel mogelijk mensen van laten genieten. De uitgebreide restauratie maakt dat mogelijk.

Copyright © 2010 Van Gogh Museum - Ontwerp & realisatie: Bitfactory
RSS feed