Tot slot…

Retouches, Schoonmaken, Vernis 1 Comment »

 

Tot slot hierbij een samenvatting-in-beeld van de afgelopen maanden. Ik heb met veel plezier mijn restauratiewerk met jullie gedeeld. Hartelijk dank voor alle leuke reacties.

De slaapkamer is gerestaureerd. Tot en met 10 april 2011 is het werk in Japan te bewonderen, daarna hangt het weer in het Van Gogh Museum in Amsterdam.

Sporen van waterschade

Retouches, Schoonmaken, Vincent van Gogh Reageren uitgeschakeld

Barsten en verfverlies

Als je kijkt naar de barsten en het verfverlies, dan komt de toestand van het schilderij zoals dit na reiniging tevoorschijn is gekomen, waarschijnlijk sterk overeen met wat Van Gogh zag toen het doek in zijn atelier in Arles waterschade had opgelopen. Waar het doek is gekrompen hebben zich brede, meanderende barsten gevormd die brosse verfvlakjes uit elkaar hebben getrokken, vooral in de met kobaltblauw en zinkwit geschilderde deuren. 

Detail van de deur rechts na schoonmaak

Detail van de rechter deur na schoonmaak: barsten in de verf en verfverlies zijn goed zichtbaar

We weten dat het schilderij al in een vroeg stadium is bedoekt met een waterige lijm. Hoewel dit gebeurde met de beste bedoelingen, kan dat het probleem van het barsten nog hebben verergerd. Opvallend zijn ook de vele hoekige plekjes waar verf en grondering hebben losgelaten. Misschien zijn deze stukjes verf eraf getrokken door de kranten die Van Gogh op het schilferende oppervlak heeft geplakt. Het kan ook heel goed zijn dat de losse schilfers eraf zijn gesprongen door het meerdere malen op- en afrollen van het schilderij toen het heen en weer werd gestuurd tussen Vincent en Theo.

 

Bewijs van zeer oude restauraties

Bij microscopisch onderzoek zijn in de barsten en hiaten restanten aangetroffen van zeer oude restauraties, die verzadigd zijn geraakt van de washarslijm waarmee het schilderij in 1931 is bedoekt. Deze observatie bevestigt dat de beschadigingen in een vroeg stadium zijn opgetreden. Ze zijn onderdeel geworden van de geschiedenis van het schilderij.  

 

De slaapkamer in uitgeklede toestand

Retouches, Schoonmaken, Vernis 1 Comment »

 

Het is fascinerend te ervaren hoe De slaapkamer van de ene behandelingsfase op de andere blijft veranderen. Deze foto is genomen na reiniging van het werk en toont het schilderij in zijn wellicht minst flatteuze, zogeheten ‘uitgeklede toestand’. 

De slaapkamer gefotografeerd in ‘uitgeklede toestand’, nadat oude lagen vernis, overschilderingen en aanvullingen zijn verwijderd.

 

Het verwijderen van overschilderingen 

Het trage, slechts millimeter voor millimeter vorderende verwijderingsproces van oude (aan)vullingen en overschilderingen heeft verscheidene weken in beslag genomen. De oude olieverfrestauraties bleken uiterst onhandelbaar. De meest oppervlakkige overschilderingen vielen soms nog wel met een gel op waterbasis op te lossen, maar de meeste oude restauraties moesten laag voor laag met een chirurgische scalpel onder een stereomicroscoop worden verwijderd. Dit was een eentonig proces, maar wel zeer lonend als je kijkt naar de hoeveelheid oorspronkelijk, onbeschadigd verfoppervlak die van onder oude restauratielagen tevoorschijn is gekomen.

Kwetsbaar

In dit stadium trekt de fysieke toestand van De slaapkamer als kwetsbaar voorwerp meer aandacht dan de illusie van de afbeelding, het ‘plaatje’. Maar als ik vooruitkijk is er nu echter wel een duidelijke basis van waaruit ik het beeld kan gaan reconstrueren, door de storende hiaten zorgvuldig op te vullen en in te schilderen. 

Detail van De slaapkamer ‘uitgeklede toestand’. De plekken waar verf was afgebladderd zijn weer te zien nu de oude retouches verwijderd zijn.

Verbleekte geraniumlak

Schoonmaken Reageren uitgeschakeld

Een ander opvallend detail in de vloer dat na het schoonmaken in het oog springt, is een groene schaduwvlek onder de linkerstoel. Het groen komt echter sterker naar voren dan oorspronkelijk de bedoeling was, doordat een perzikkleurige laag die het grotendeels bedekt moet hebben is verbleekt. Er rest slechts een spoor van deze oranjeroze kleur, waar in 1931 een strook van het schilderij over de linkerkant van het spieraam is gevouwen die sindsdien van het licht afgeschermd is gebleven.

Detail door de microscoop van de perzikachtige kleur die bewaard is gebleven

Detail door de microscoop van de perzikachtige kleur die bewaard is gebleven

Twee kleine beschadigingen onthullen een nog helderder oranje onder het verfoppervlak, waaruit valt af te leiden hoe spectaculair levendig de kleur moet zijn geweest toen hij werd opgebracht. Dit deed me denken aan een vergelijkbaar detail op de zijkant van Van Goghs Tuin van Daubigny (juni 1890). Het daar aangetroffen verbleekte pigment (vermengd met het loodwit van de grondering) kon worden geïdentificeerd als een lak op eosinebasis die bekendstaat als geraniumlak.

Kleine beschadigingen onthullen een helderroze kleur die onder het verfoppervlak bewaard is gebleven.

De kleurverandering in De slaapkamer blijkt ook aan dit synthetische lakpigment te wijten te zijn. Naast de kleuren in de vloer zijn ook de door Van Gogh beschreven ‘bleek-violette’ muren en ‘lila’ deuren tot lichtblauw verbleekt, ook weer als gevolg van het verbleken van de geraniumlak. Muriel Geldof, collega-wetenschapper aan het Instituut Collectie Nederland, zal in een blogpost beschrijven hoe met analytische technieken het gebruik van dit pigment kon worden aangetoond.

Het oppervlak na restauratie

Schoonmaken, Vernis 2 Reacties »

 
Een contradictio in terminis

In het geval van De slaapkamer is duidelijk dat het terughalen van een ‘oorspronkelijk’ oppervlak door vernis te verwijderen een contradictio in terminis is: dat oppervlak bestaat niet meer. Bovendien kunnen we niet weten hoe het er precies heeft uitgezien. Dit dilemma is aanleiding voor discussies tussen restauratoren, die van mening kunnen verschillen over de beste manier om dit soort schilderijen te behandelen.

 
Ongevernist, mat vernis of achter glas

Een mogelijkheid is schilderijen na het schoonmaken opnieuw te vernissen met een vernislaag die een kleine hoeveelheid was bevat. Dit zogenaamde ‘matte vernis’ werkt als een beschermende laag die het oppervlak egaal maakt zonder glans te creëren. Een andere optie is schilderijen na het schoonmaken ongevernist te laten en ze in plaats daarvan tentoon te stellen achter beschermend glas. Een selectieve benadering is ook mogelijk, waarbij de verzadiging en de glans van verschillende kleurvlakken – al naar gelang wenselijk – plaatselijk worden aangepast. In het geval van De slaapkamer zullen we pas na het schoonmaken voor een definitieve aanpak kiezen, als de conditie van het verfoppervlak goed kan worden vastgesteld.

Detail door de microscoop tijdens het verwijderen van het vernis an de vloer van 'De slaapkamer'. In de rechterbovenhoek is het glanseffect van het oude, bruin geworden vernis te zien. Het vernis wordt verwijderd in het mattere gedeelte eronder.

 
De slaapkamer
achter glas

Omdat het schilderij in ieder geval achter glas zal worden geplaatst, is het onwaarschijnlijk dat we het hele verfoppervlak van een vernislaagje zullen voorzien dat in de toekomst misschien weer met oplosmiddelen moet worden verwijderd. Waarschijnlijk zullen hier en daar wel aanpassingen nodig zijn om verschillen in oppervlakteglans op te heffen, zoals in de vermiljoenen beddensprei waar het oude, glanzende vernis om veiligheidsredenen niet helemaal kan worden verwijderd.

Detail door de microscoop van glanzend vernis op de vermiljoenen beddensprei. Opmerkelijk zijn de kleine zwarte letters van overgedrukt krantenpapier!

Detail door de microscoop van glanzend vernis op de vermiljoenen beddensprei. Opmerkelijk zijn de kleine zwarte letters van overgedrukt krantenpapier.

Licht door de slaapkamerluiken

Schoonmaken, Vernis Reageren uitgeschakeld

 

Verborgen details

Na verwijdering van het vergeelde vernis, dat de subtiele overgangen in kleur en toon verdoezelt, zijn in het interieur van De slaapkamer voorheen verborgen details zichtbaar geworden. Een voorbeeld daarvan is het licht dat door het achterraam binnenvalt en licht- en schaduwvlekken werpt op de ‘rood betegelde’ vloer, een cruciaal element voor de sfeer van het schilderij. De kunstenaar beschreef een slaapkamer met ‘gesloten luiken’, maar achter het donkergroene raamkozijn zijn gele strepen zonlicht te zien en het linkerluik lijkt onder een hoek van 45 graden open te staan.

Detail van achterraam na verwijdering van het vernis. Geel zonlicht sijpelt door de lichtgroene luiken.

Zoals na verwijdering van het vergeelde vernis bleek, is de roze vloer bezaaid met witte streken waar de lichtstralen die door de luiken dringen op de vloer vallen. De helderste lichtvlekken zijn aangezet met dikke streken zinkwit, aangebracht in een vroeg stadium van het schilderproces, zoals op een röntgenopname te zien is.

Detail door de microscoop van onderliggende, dikke streken zinkwitte verf in de vloer. Na verwijdering van het vergeelde vernis.

Op de röntgenopname zijn duidelijk de onderliggende, dikke streken zinkwit in de vloer te zien.

Onder de linkerstoel is een lichtsmaragden schaduwvlek te zien en onder het bed een bleke blauwe schaduw. Merkwaardig genoeg zijn deze details in de lichtval wel te zien in de studie direct naar de waarneming, maar ontbreken ze in de twee latere kopieën van De slaapkamer.

Een ander uiterlijk na het schoonmaken

Schoonmaken, Vernis 3 Reacties »

Verwachtingen

Onlangs bekende een bezoeker aan het restauratieatelier dat ze de kleuren van De slaapkamer minder sprekend vond dan ze had verwacht. Maar verwachtingen berusten natuurlijk ook op wat we kennen, in dit geval de vele felgekleurde reproducties van het schilderij. Dit geldt ook voor de restaurator als deze begint met het schoonmaken van een schilderij dat schuilgaat achter lagen opgehoopt vuil en vergeeld vernis. Hoe vaak dit soort behandelingen ook is uitgevoerd, het blijft verrassend moeilijk je een voorstelling te maken van de veranderingen die het schoonmaakwerk te zien zal geven.

Schoonmaaktests

Schoonmaaktests op kleine plekjes geven misschien al een eerste, opwindende indicatie van de kleuren die tevoorschijn zullen komen. Het resultaat is het meest treffend in de koelere gedeeltes, zoals in de achtergrond van De Slaapkamer, waar de lichtblauwe kleur wordt geneutraliseerd door de gele toon van het vernis dat erop zit.

Schoonmaaktest

Een klein beetje vernis is verwijderd van de deur rechts op het schilderij.

Metamorfose

Maar pas tijdens het schoonmaakproces zelf valt alles geleidelijk op zijn plaats: de eerste schoongemaakte plekjes dijen uit tot steeds grotere vlakken, tot het geheel klaar is en je je niet meer herinnert hoe het schilderij er van tevoren uitzag. Meestal krijgt de museumbezoeker gewoon te zien hoe het schilderij er voor en na de schoonmaak uitziet, zonder de kans te krijgen om in de tussentijd aan het nieuwe uiterlijk te wennen. Op deze blog hopen we aan de hand van een opeenvolgende reeks kleurenfoto’s een idee te geven van de voortschrijdende metamorfose die De Slaapkamer tijdens het verwijderen van het vernis ondergaat. 

 
 
 
 
 

The old varnish of The Bedroom has been removed from a quarter of the surface of the painting.

Het oude vernis is van het eerste kwart (links) van De slaapkamer wegwijderd.

The old varnish has been removed from c. two quarters of the surface of the painting.

De linker helft van De slaapkamer is schoongemaakt.

 

Copyright © 2010 Van Gogh Museum - Ontwerp & realisatie: Bitfactory
RSS feed