Dader verkleuring vloer van De slaapkamer

kleur, Onderzoekstechnieken, Voorbereiding Reageren uitgeschakeld

Welk materiaal veroorzaakt de verkleuring? 

Tijdens het onderzoek aan De slaapkamer vroeg Ella me even langs te komen om samen naar het schilderij te kijken. Er was haar namelijk iets opgevallen dat waarschijnlijk te maken had met de materialen die Van Gogh gebruikte. Zo vroeg ze zich af waarom de vloer in De slaapkamer een verkleuring had. Welk materiaal kon dat hebben veroorzaakt? Was hier misschien het eosine gebruikt, een organisch rood pigment, zoals in de grondlaag van Van Goghs schilderij De tuin van Daubigny dat we al eerder hadden onderzocht? 

Dwarsdoorsnede van een verfmonster van ‘De tuin van Daubigny’. De grondlaag (roze laag onderaan) bestaat uit een mengsel van loodwit en eosine.

Geraniumlak 

Eosine is een synthetische kleurstof die in 1873 voor het eerst werd gemaakt. Het bestaat uit een verbinding van koolstof, waterstof en broom. Wanneer de kleurstof wordt neergeslagen op een substraat, meestal aluin, ontstaat een pigment dat in olieverf kan worden gebruikt. Het pigment werd onder de naam geraniumlak verkocht, omdat de kleur lijkt op geraniums. Van Gogh wist dat de kleur van geraniumlak onder invloed van licht vervaagt, maar toch gebruikte hij het vaak. In acht brieven van Van Gogh (uit Arles, Saint Rémy en Auvers-sur-Oise) aan zijn broer Theo, vraagt hij om geraniumlak van de Parijse firma Tasset et l’Hôte op te sturen. In totaal bestelt hij maar liefst 44 verftubes! 

Bewijs zoeken 

Om de verkleuring van de vloer van De slaapkamer goed te bekijken, werd het schilderij eerst met de röntgenfluorescentie spectrometrie (XRF) geanalyseerd door collega Luc Megens. Deze techniek is direct op het schilderij toegepast. In de vloer op de voorgrond konden zink, lood en kwik worden aangetoond, maar geen broom. Helaas! Broom is namelijk karakteristiek voor eosine. Dit betekent dus dat eosine niet of slechts een heel klein beetje aanwezig is in de verf waarmee Van Gogh de vloer penseelde. 

Ik gaf het nog niet op. Ik heb een monster genomen aan de onderrand van het schilderij, waarvan ik een verfdwarsdoorsnede heb gemaakt.
Verfmonster van de onderrand van ‘De Slaapkamer’.
Dwarsdoorsnede van een monster van de onderrand van ‘De Slaapkamer’. Op de lichte grondlaag is de roze verflaag van de vloer zichtbaar.

Hierin kun je onder een microscoop bij een vergroting tot circa 1000 keer de samenstelling van de lagen verf bestuderen. Door de raster elektronenmicroscoop met energie dispersieve röntgenspectrometrie (SEM-EDS), die ik samen met Kees Mensch bij Shell gebruik, heb ik de meeste pigmenten in de rozige verflaag geïdentificeerd. Het bleek een mengsel te zijn van zink- en loodwit, gekleurd met een beetje vermiljoen, Schweinfurtergroen en chroomgeel. Maar ik was er nog niet: deze pigmenten konden toch nooit de verkleuring in de vloer hebben veroorzaakt? 

In een laatste poging de oorzaak van de verkleuring te achterhalen heeft een andere collega, Maarten van Bommel, nog een monster genomen van de rozige verf van de vloer. Dit heeft hij vervolgens geanalyseerd met Hoge Prestatie Vloeistof Chromatografie techniek (HPLC), die bijzonder geschikt is voor de analyse van kleurstoffen. Hij kon hiermee aantonen dat wel degelijk een kleine hoeveelheid eosine in de rozige verf van de vloer aanwezig is. En zoals verondersteld, de eosine was bijna zeker verantwoordelijk voor de kleurverandering. Uiteindelijk toch succes!

Restauratie met een naaimachine

Onderzoekstechnieken, Voorbereiding Reageren uitgeschakeld

 

De randen

Nauwkeurige bestudering van de randen van een schilderij, die meestal worden bedekt door de lijst, kan waardevolle aanwijzingen opleveren over veranderingen die in de loop van de tijd hebben plaatsgevonden, zoals plekken waar de kleur is verbleekt of latere aanpassingen in het formaat van het doek (beide onderwerpen komen in de blogs over De Slaapkamer nog aan de orde).

Naaien en strijken

Bij De Slaapkamer werd echter nog een andere merkwaardige ontdekking gedaan: de overblijfselen van twee rijtjes kleine gelijkmatige steken met lichtgekleurd garen door de spanranden die over de zijkanten van het spieraam zijn gevouwen.

Spanrand van De slaapkamer

De stiksels in het doek

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Het is duidelijk dat iemand twee keer met een naaimachine langs de randen van het schilderij is gegaan, iets wat je nu, hoe zorgvuldig het ook is gedaan, de koude rillingen bezorgt als je eraan denkt. Deze ingreep was al bekend van andere schilderijen van Van Gogh uit de collectie die in de periode tussen 1926 en 1933 door de heer Traas zijn bedoekt, en ik herkende onmiddellijk de methode die deze restaurator destijds gebruikte. Met de naaimachine werden stroken stof als zoom aan de randen van het oorspronkelijke doek vastgestikt, zodat het beter op een  tijdelijk spanraam kon worden gespannen om het volgens de zogeheten Hollandse methode te bedoeken. Hierbij werden het oorspronkelijke en het bedoekingsdoek op het tijdelijke spanraam gespannen. Daarna werden ze op elkaar gelegd en met elkaar verlijmd door het textiel te impregneren met een mengsel van was en hars. Deze substantie werd met een strijkbout verspreid.

Kwetsbare verf

Om het kwetsbare impasto (dik opgebrachte verf) te beschermen, werd het schilderij tijdens het strijken met de afbeelding omlaag op een zachte ondergrond gelegd, bijvoorbeeld een vilten mat of een gladgestreken laag zaagsel. Maar dat betekende wel dat het schilderoppervlak tijdens dit proces niet in de gaten kon worden gehouden.

In het geval van De Slaapkamer is het opvallend hoeveel stijver en zwaarder het oorspronkelijke doek is geworden door de verstevigingsdoek met was. Jullie kunnen nu ongetwijfeld nog wel andere nadelen bedenken van deze methode, die in het verleden op grote schaal door restaurators werd toegepast!

Afronding vooronderzoek

Onderzoekstechnieken, Samenwerking, Voorbereiding 1 Comment »

Afronding vooronderzoek

Momenteel ben ik nog bezig met de afronding van het vooronderzoek naar De slaapkamer. Dit vooronderzoek heeft ongeveer een jaar geduurd: je begint immers niet onvoorbereid aan de restauratie van een meesterwerk! Een paar keer heb ik het werk van zaal laten halen om het van dicht bij te kunnen bestuderen, om röntgenfoto’s en infraroodopnamen, of om minuscule verfmonsters te nemen.

Samenwerking met natuurwetenschappers

Die verfmonsters zijn op hun beurt weer grondig bestudeerd door natuurwetenschappers in de laboratoria van Instituut Collectie Nederland en Shell. Daar hebben ze apparatuur die nog geavanceerder is dan die in ons eigen restauratieatelier. Zo vonden we antwoorden op onze vragen, antwoorden die we nodig hebben voordat we aan een nieuwe behandeling van De Slaapkamer konden beginnen.

Bekijk de beelden die we vorig jaar maakten.

Beginnen!

Onderzoekstechnieken, Voorbereiding 5 Reacties »

Uitgelijst

De slaapkamer ligt uitgelijst en wel op me te wachten in het restauratieatelier. Ik heb zin om aan deze restauratie te beginnen! Toen ik in 1999 hoofdrestaurator werd van het Van Gogh Museum, kreeg ik al snel het dossier over dit schilderij in handen. Daaruit bleek dat het doek al sinds de jaren ’80 op de lijst van ‘te restaureren werken’ staat. Toch is het maar goed dat we gewacht hebben, want met de huidige onderzoekstechnieken zijn we veel meer te weten gekomen dan zo’n twintig jaar geleden mogelijk was.

Met een speciale kar wordt De slaapkamer veilig vervoerd van museumzaal naar restauratieatelier.

 

Schade

Dit schilderij heeft veel te lijden had gehad sinds het moment dat het de schildersezel van Van Gogh verliet. Een deel van de schade aan het schilderij ontstond al tijdens Van Goghs leven. Dat weten we uit brieven die Van Gogh schreef aan zijn broer Theo. De kunstenaar heeft het doek bijvoorbeeld opgerold, zodat hij het kon versturen.

Ook de overstroming vlakbij Van Goghs huis verklaart veel van het craquelé (fijne barstjes in de verf) en het verfverlies. Deze foto van het verfoppervlak, gemaakt door de lichtmicroscoop, laat duidelijk de sporen van de tijd zien.

Als je door de lichtmicroscoop kijkt, zie je de barstjes in de verf die in de loop van de tijd ontstaan zijn.

Copyright © 2010 Van Gogh Museum - Ontwerp & realisatie: Bitfactory
RSS feed