Dader verkleuring vloer van De slaapkamer

kleur, Onderzoekstechnieken, Voorbereiding Reactie toevoegen

Welk materiaal veroorzaakt de verkleuring? 

Tijdens het onderzoek aan De slaapkamer vroeg Ella me even langs te komen om samen naar het schilderij te kijken. Er was haar namelijk iets opgevallen dat waarschijnlijk te maken had met de materialen die Van Gogh gebruikte. Zo vroeg ze zich af waarom de vloer in De slaapkamer een verkleuring had. Welk materiaal kon dat hebben veroorzaakt? Was hier misschien het eosine gebruikt, een organisch rood pigment, zoals in de grondlaag van Van Goghs schilderij De tuin van Daubigny dat we al eerder hadden onderzocht? 

Dwarsdoorsnede van een verfmonster van ‘De tuin van Daubigny’. De grondlaag (roze laag onderaan) bestaat uit een mengsel van loodwit en eosine.

Geraniumlak 

Eosine is een synthetische kleurstof die in 1873 voor het eerst werd gemaakt. Het bestaat uit een verbinding van koolstof, waterstof en broom. Wanneer de kleurstof wordt neergeslagen op een substraat, meestal aluin, ontstaat een pigment dat in olieverf kan worden gebruikt. Het pigment werd onder de naam geraniumlak verkocht, omdat de kleur lijkt op geraniums. Van Gogh wist dat de kleur van geraniumlak onder invloed van licht vervaagt, maar toch gebruikte hij het vaak. In acht brieven van Van Gogh (uit Arles, Saint Rémy en Auvers-sur-Oise) aan zijn broer Theo, vraagt hij om geraniumlak van de Parijse firma Tasset et l’Hôte op te sturen. In totaal bestelt hij maar liefst 44 verftubes! 

Bewijs zoeken 

Om de verkleuring van de vloer van De slaapkamer goed te bekijken, werd het schilderij eerst met de röntgenfluorescentie spectrometrie (XRF) geanalyseerd door collega Luc Megens. Deze techniek is direct op het schilderij toegepast. In de vloer op de voorgrond konden zink, lood en kwik worden aangetoond, maar geen broom. Helaas! Broom is namelijk karakteristiek voor eosine. Dit betekent dus dat eosine niet of slechts een heel klein beetje aanwezig is in de verf waarmee Van Gogh de vloer penseelde. 

Ik gaf het nog niet op. Ik heb een monster genomen aan de onderrand van het schilderij, waarvan ik een verfdwarsdoorsnede heb gemaakt.
Verfmonster van de onderrand van ‘De Slaapkamer’.
Dwarsdoorsnede van een monster van de onderrand van ‘De Slaapkamer’. Op de lichte grondlaag is de roze verflaag van de vloer zichtbaar.

Hierin kun je onder een microscoop bij een vergroting tot circa 1000 keer de samenstelling van de lagen verf bestuderen. Door de raster elektronenmicroscoop met energie dispersieve röntgenspectrometrie (SEM-EDS), die ik samen met Kees Mensch bij Shell gebruik, heb ik de meeste pigmenten in de rozige verflaag geïdentificeerd. Het bleek een mengsel te zijn van zink- en loodwit, gekleurd met een beetje vermiljoen, Schweinfurtergroen en chroomgeel. Maar ik was er nog niet: deze pigmenten konden toch nooit de verkleuring in de vloer hebben veroorzaakt? 

In een laatste poging de oorzaak van de verkleuring te achterhalen heeft een andere collega, Maarten van Bommel, nog een monster genomen van de rozige verf van de vloer. Dit heeft hij vervolgens geanalyseerd met Hoge Prestatie Vloeistof Chromatografie techniek (HPLC), die bijzonder geschikt is voor de analyse van kleurstoffen. Hij kon hiermee aantonen dat wel degelijk een kleine hoeveelheid eosine in de rozige verf van de vloer aanwezig is. En zoals verondersteld, de eosine was bijna zeker verantwoordelijk voor de kleurverandering. Uiteindelijk toch succes!

Comments are closed.

Copyright © 2010 Van Gogh Museum - Ontwerp & realisatie: Bitfactory
RSS feed