Home sweet home

Het Museum 1 Comment »

 

Tot mijn vreugde is De slaapkamer weer ‘thuis’ in Amsterdam, na een bruikleenperiode van enkele maanden aan Japanse musea. Voor het schilderij naar Japan reisde, is het uitgebreid gerestaureerd. We deden hiervan in het museum en deze blog verslag met Slaapkamergeheimen. Hoogtepunt was de presentatie van het gerestaureerde schilderij op zaal. De reacties van het publiek waren overweldigend.

Om de bezoekers de gelegenheid te geven de technische en wetenschappelijk beslissingen achter zo’n restauratie te bekijken, tonen we de presentatie Slaapkamergeheimen nogmaals.

Reconstructies in 2D en 3D

Dit jaar is er een speciale attractie bijgekomen: de slaapkamer is nagebouwd, op ware grootte! Op basis van beschrijvingen in Van Goghs brieven en natuurlijk het schilderij zelf is de slaapkamer van het Gele Huis in Arles zo goed mogelijk nagebouwd. De voorwerpen erin zijn niet authentiek, maar proberen zo goed mogelijk de sfeer van de kamer weer te geven.

Reconstructie van Van Goghs slaapkamer

Reconstructie van Van Goghs slaapkamer

Bovendien is nu een kleurenimpressie te zien van het schilderij zoals het er waarschijnlijk uitzag toen het net af was. Uit het restauratieonderzoek bleek namelijk dat het schilderij behoorlijk verkleurd is in de loop der tijd. Kijk en vergelijk!

Ik wens u veel plezier met deze ‘multidimensionale’ presentatie, die tot en met 15 januari 2012 in het Van Gogh Museum te zien is.

Het oog van de schilder

kleur, Vincent van Gogh Reageren uitgeschakeld

Het spel van de complementaire kleuren, over koele en warme en primaire en secundaire kleuren

 

Strijd tussen primaire kleuren

De slaapkamer van Van Gogh in de huidige gerestaureerde staat, is een kraakhelder, schoon schilderij. Het oogt koel en vol van kleur, en toch is dit maar een deel van het verhaal. De frisblauwe wanden suggereren een weidsheid die bij nader inzien haaks staat op de verhouding tussen vloer en bed en hoe de schilder de ruimte beschrijft in zijn brieven. In de huidige situatie verkeren de drie primaire kleuren op voet van oorlog, waarbij blauw overheerst. Schildertechnisch bezien is het een onrustig schilderij.

 

Kleur en toon

‘Ik heb een absolute rust willen uitdrukken met al die verschillende tonen’, schrijft Van Gogh aan Gauguin. Hij is ruim twee dagen niet buiten geweest om zijn overbelaste ogen tot rust te laten komen en schildert als eerste het interieur van zijn kleine slaapkamer.

Rust weergeven in een schilderij betekent het vermijden van contrasten en dat bereik je door de kleuren eenzelfde grijswaarde, toon, te geven. De snelste manier om te beoordelen of die rust bereikt is, is om door je oogharen naar het beeld te kijken, eigenlijk gluren: details vervagen en alleen grote vlakken en lijnen blijven over. Zo is in één oogopslag te zien waar het in dit schilderij rammelt; namelijk bij de wanden en de deken. De eerste zijn te licht en de tweede is te donker. Door in de digitale impressie van het schilderij het lila in de muren terug te brengen, (door het wit eruit te halen), en het rood van de deken te verhelderen, komen de grijswaarden weer in balans en keert de rust in het beeld terug.

Vincent schrijft dat het enige wit dat hij in het schilderij wil, de reflectie in de spiegel is: zoals hij het zelf omschrijft, het vierde paar complementaire kleuren, wit en zwart, vertegenwoordigd door de spiegel en de lijst. Dit effect valt nu volledig weg door het vele wit in de muren.

 

Impressie

Impressie van de originele kleuren van De slaapkamer. Met dank aan Roy Berns en medewerkers van Van Gogh Museum, RCE en Shell

Impressie van de originele kleuren van De slaapkamer. NB: deze kleurenimpressie toont de originele kleuren van De slaapkamer zoals ze mogelijk zijn geweest toen Van Gogh het schilderij maakte.

 

Koele en warme kleuren

Uit de impressie blijkt de logica van het originele kleursysteem – gebaseerd op één dominante primaire kleur en een spel tussen elkaar versterkende, complementaire, secundaire, warme en koele kleuren.

De koele kleuren:
Paars (violet) – wanden
Terracotta – vloer
Citroengroen – lakens en kussen
Smaragdgroen – raamkozijn

De warme kleuren:
Scharlakenrood – deken
Chroomgeel – bed
Ultramarijn – deurlijsten

Verder gebruikt Van Gogh uiteenlopende blauwen, zoals het koele, naar groen neigende, Parijs blauw en het warme, naar rood zwemende kobaltblauw. Dat laatste geeft, gemengd met de door Van Gogh veel gebruikte, warme, maar instabiele geraniumlak, samen met wit een mooi paarsviolet.

 

Centrale rol voor deken en bed

De centrale rol is weggelegd voor het primaire, dik opgelegde rood, waar de andere, grotendeels complementaire en secundaire kleuren omheen draaien: koel paars (opgebouwd uit rood, wit en blauw), warm geel, en warm en koel groen (blauw en geel) in verschillende nuances.

Het oog trekt als vanzelf eerst naar de rode deken – tegenwoordig een koel verkleurd rood, vergelijkbaar met cadmiumrood donker – ingebed in het warme geel van het ledikant. De vloer en het meubilair zijn door hun gele en rode componenten met elkaar verbonden en vormen het warme deel van de voorstelling. Dit heeft meteen als voordeel dat ze zich als groep duidelijk op de voorgrond zetten en de basis in het beeld vormen.

De wanden en de deuren zijn een koelere variant van het roze van de vloer. Zij omarmen als het ware het voortoneel. Nu wordt ook de functie van het groene raam zichtbaar, dat zich kan nestelen in het lila (groen is complementair aan het primaire rood. Omdat groen is samengesteld uit de andere twee primaire kleuren worden rood en groen vanwege het versterkende effect vaak als combinatie gebruikt).

In het fletse blauwwit van de muren in de huidige staat van het schilderij is het groene raamkozijn veel te zwaar en geïsoleerd. Het zingt zich visueel los van de wand en zoekt aansluiting bij de rode deken en de groene lijnen aan het voeteneind van het ledikant. Door het lila van de muren in de reconstructie wordt ook het warme, door de luiken getemperde licht buiten weer zichtbaar, nu overschreeuwd door het heldere, primair ogende, blauwwit van de muren.

Het wordt weer het kleine, warme kamertje in een zonovergoten Zuid-Frankrijk, in een oud huis met dikke muren.

Dankzij de nieuwste technieken en, minstens zo belangrijk, een interactie tussen de verschillende disciplines die zich met kunst en kleur bezig houden, kan Van Goghs werk begrepen en bekeken worden zoals hij het naar alle waarschijnlijkheid bedoelde.

Voor mij als schilder is kennis van het oorspronkelijke materiaal een absolute noodzaak om een kunstwerk te kunnen beoordelen of er een kunsthistorische interpretatie op los te laten. Vincent zou een zucht van verlichting slaken als hij wist dat zijn bedoelingen weer zichtbaar worden.

Tot slot…

Retouches, Schoonmaken, Vernis 1 Comment »

 

Tot slot hierbij een samenvatting-in-beeld van de afgelopen maanden. Ik heb met veel plezier mijn restauratiewerk met jullie gedeeld. Hartelijk dank voor alle leuke reacties.

De slaapkamer is gerestaureerd. Tot en met 10 april 2011 is het werk in Japan te bewonderen, daarna hangt het weer in het Van Gogh Museum in Amsterdam.

Het resultaat – and beyond

kleur, Samenwerking, Vincent van Gogh Reageren uitgeschakeld

Wanneer kunnen we de restauratie van De slaapkamer geslaagd noemen? Ik zou zeggen: als de conditie verbeterd is en als het er beter uitziet. Ella heeft dus prachtig werk geleverd want de oude restauraties zijn vervangen door betere, de retouches doen meer recht aan wat Van Gogh wilde (namelijk rustige, egale kleurvlakken), en het geheel heeft een nieuwe helderheid die de kleuren veel meer tot hun recht laat komen. Het was al een sterk schilderij maar de wall power is nóg groter geworden.

Maar er is meer: Ella en al die mensen die haar hebben ondersteund, hebben heel veel onderzoek gedaan en dat heeft behalve een enorme hoop informatie ook nieuwe vragen opgeleverd. Dat vind ik een minstens zo belangrijk resultaat van het project. Moeten we nu alle andere oude restauraties vervangen? Zijn er nog meer randjes van schilderijen ‘het hoekje omgegaan’ door nieuwe opspanningen? Moeten we de verkleurde, nu groenige vlek onder de stoel links in De slaapkamer (die dus niet als schaduw bedoeld is) retoucheren om hem meer met de rest van de vloer in overeenstemming te brengen?

Het meest intrigerend is natuurlijk die vraag naar verkleuringen. Nu we weten dat de paars-roze vloer en de blauwe muren respectievelijk meer oranje-rood en violet geweest moeten zijn, zou je willen weten hoe het werk er oorspronkelijk uitgezien moet hebben. Of we dat ooit precies zullen kunnen reconstrueren betwijfel ik maar we gaan in de toekomst natuurlijk kijken naar andere werken waarin Van Gogh volgens zijn brieven bijvoorbeeld violet gebruikte terwijl we daar nu blauw zien. Om te beginnen de andere versies van De slaapkamer, maar ook bijvoorbeeld zijn geschilderde kopieën naar zwartwitprenten die hij zelf ‘vertalingen in kleur’ noemde. Zoals Ondergesneeuwd veld met een eg.

Vincent van Gogh, Ondergesneeuwd veld met een eg, 1890

Wat we in dit werk als bijna witte sneeuw zien, moet oorspronkelijk oranje-roze geweest zijn want de ondergaande zon bescheen de witte sneeuw….

Werk aan de winkel dus. En we zijn al begonnen: volg de blog over Van Goghs atelierpraktijk. Ooit zullen De slaapkamer en de nieuwe vragen daar aan de orde komen. Wat maar weer eens een oude wijsheid bevestigt: over grote kunstwerken raak je nooit uitgepraat.

De kunst van het compromis: een nieuw vernis

Retouches, Vernis Reageren uitgeschakeld

 

Compromissen

Ondanks de neiging tot perfectionisme die de meeste restaurators eigen is, zijn veel stappen die we moeten nemen in feite gebaseerd op compromissen. Dit gold zeker voor de beslissing De slaapkamer na reiniging opnieuw te vernissen, hoewel het schilderij oorspronkelijk kennelijk niet gevernist is geweest. Een belangrijke reden voor deze keuze was de gevoeligheid van bepaalde kleurvlakken voor oplosmiddelen. Door deze gevoeligheid kon ik niet overal het oude vernis van het schilderij verwijderen. Om veiligheidsredenen heb ik het vernis op de vermiljoenen beddensprei intact gelaten, net als op kleinere stukken, zoals de Pruisisch blauwe spiegellijst.

 

Nieuw vernis

Een nieuw mat vernis zou de storende glans van deze gedeelten helpen verminderen en tegelijkertijd de verzadiging van andere delen enigszins verbeteren, wat een gelijkmatiger totaaloppervlak zou opleveren. 

 

Nieuwe retouches

Daarnaast had de verwijdering van de omvangrijke oude retouches overal op het schilderij beschadigingen en open barsten aan het licht gebracht. Een nieuwe, met penseel aangebrachte vernislaag zou kunnen helpen de oorspronkelijke verf te isoleren van de aanvullingen en retouches die ik zou aanbrengen om dit verfverlies te herstellen.

 

Een ‘niet-gevernist’ uiterlijk

Als laatste maatregel zou een zeer dunne laag mat vernis, vermengd met was, over het schilderij worden gespoten zodat het schilderij er niet gevernist zou uitzien. In plaats van het damarvernis dat de vorige restaurateur had aangebracht, wilde ik alleen stabiele en niet-vergelende materialen gebruiken die – naar verwachting – ook op den duur gemakkelijk te verwijderen zouden zijn met milde oplosmiddelen, als dit in de toekomst nodig mocht blijken (Regalrez 1094, een vernis met koolwaterstofhars van een laag moleculair gewicht, met Cosmolloid 80H eraan toegevoegd).

Deze keuze garandeert naar onze mening de veiligheid van het schilderij, terwijl het er ook goed blijft uitzien.

retoucheren

Kleurwetenschap en retoucheren

kleur, Retouches Reageren uitgeschakeld

  

Een retoucheerpalet 

Van Gogh en zijn tijdgenoten pasten graag nieuwe kleurwetenschappelijke theorieën toe op de schilderkunst. Een vernieuwend aspect van de behandeling van De slaapkamer was voor mij de kans samen te werken met kleurenwetenschapper Roy Berns. Met zijn hulp werd het mogelijk om een ‘ideaal’ retoucheerpalet samen te stellen waarmee ik plekken zou kunnen bijwerken waar de verf verdwenen was (het zogeheten ‘inschilderen’). Met de retoucheerverf van het merk Gamblin – waarvan de spectrale eigenschappen van alle kleuren bekend zijn – konden we een ‘recept’ maken om verschillende plekken op het schilderij bij te werken. In een eerder stadium hadden we immers de kleuren op het schilderij exact gemeten. 

Daarbij was het belangrijk dat de retoucheringskleuren ook bij verschillende lichtbronnen blijven kloppen met de originele verf, zodat mijn retouches niet plotseling ‘veranderen’ als het schilderij in een ander licht wordt opgehangen. Ik was benieuwd hoe de uitkomst van deze wetenschappelijke aanpak om het retoucheerpalet samen te stellen zich zou verhouden tot de gebruikelijke benadering waarbij kleuren op het oog worden gemengd en vergeleken met de originele verf. 

Retoucheringsverf 

  

Proefondervindelijk 

Terwijl ik wachtte op de kleurrecepten en op enkele potjes met kleuren die ik nog niet in huis had, experimenteerde ik met de Gamblin-kleuren die we wel op voorraad hadden. Het bleek dat ik intuïtief precies die blauwe pigmenten koos die even later op basis van de berekeningen werden aanbevolen om te gebruiken voor de blauwe muren en de contouren van de deurpanelen (respectievelijk kobaltblauw en ultramarijn), gemengd met titaniumwit. 

 

De aanbevolen kleuren 

Het kostte me echter moeite het ongrijpbare chroomgeel van het voeteneinde van het bed samen te stellen. Dit werd bemoeilijkt door de verouderde, doorschijnende groen-bruine bovenlaag van de verf. Groot was mijn vreugde toen de aanbevolen set Gamblin-kleuren uit Amerika aankwam en inderdaad een zeer goede basis bleek te vormen voor retouches in het voeteneind van het bed (ruwweg gelijke hoeveelheden Napels geel donker en permanentgroen licht met wat dioxazine paars en titaniumwit eraan toegevoegd). 

Detail van het voeteneind van het bed na reiniging maar vóór retouchering

Detail van het voeteneind van het bed na reiniging maar vóór retouchering.

hetzelfde fragment na retouchering. Enkele oude resten bruine overschildering die niet veilig konden worden verwijderd, zijn met nieuwe retouches weggewerkt.

Hetzelfde fragment na retouchering. Enkele oude resten bruine overschildering die niet veilig konden worden verwijderd, zijn met nieuwe retouches weggewerkt.

 

Wetenschap en intuïtie 

Ik ben er absoluut zeker van dat ik in mijn eentje niet tot diezelfde keuze was gekomen, omdat vooral het nogal felle permanentgroen licht er in de pot niet als een voor de hand liggende kandidaat uitzag. Omdat ik met een basisset aan kleuren werkte, bleven de ouderwetse vaardigheden van de restaurateur toch van essentieel belang om de subtiele aanpassingen in kleur, textuur, dekking en opbouw in laagjes te verwezenlijken die op elk plekje van het schilderij nodig waren. Dus wat Van Gogh betreft lijkt het erop dat kleurenwetenschap en intuïtie heel goed kunnen samengaan. 

Retoucheringsmateriaal en -palet

Retoucheringsmateriaal en -palet

 .

Digitale verjonging van De slaapkamer

kleur, Retouches Reageren uitgeschakeld

 

In de loop van 2002 en 2004 heb ik spectrale reflectiemetingen oftewel kleurmetingen gedaan op verschillende gedeeltes van het schilderij De tuin van Daubigny van Van Gogh. Opmerkelijk genoeg is dit werk geschilderd op een rood gestreepte linnen doek dat torchon wordt genoemd. Van Gogh heeft het doek zelf geprepareerd met een roze grondlaag die het rode geranium lak en loodwit bevat. De grondlaag is inmiddels tot grijs verkleurd. Ik heb destijds deze grijze grondering opgemeten. Ook heb ik een plekje gemeten dat op de rand van het doek zit en waar door een beschadiging de fantastische roze kleur zichtbaar was geworden die in de volgende foto te zien is:

Rand van het doek van De tuin van Daubigny

Rand van het doek van De tuin van Daubigny

.

Dit plekje was zo klein dat mijn spectrofotometer het gemiddelde van het roze en van het omringende grijs opmat. Toen ik een simulatie van de kleur van de grondering maakte, heb ik dan ook dan ook de kleurmetingen gebruikt van een verfproef met eosine, het rode pigment dat in geranium lak zit, en titaanwitte gouacheverf.

Omdat ook in De slaapkamer geranium lak is gebruikt, heb ik mijn metingen bij De tuin van Daubigny nog eens nagezien. Met behulp van de theorie van lichtabsorptie en –verspreiding en nonlineaire optimalisatie slaagde ik erin de kleureigenschappen van Van Goghs geranium lak te schatten. Een reeks met verschillende concentraties van geraniumlak en loodwit is hieronder weergegeven. Het is duidelijk dat deze kleurstof er erg aantrekkelijk moet hebben uitgezien.

pink

Mogelijke kleurconcentraties van de grondlaag van De tuin van Daubigny

.

In de loop van 2008 heb ik meer dan vijftig plekjes op De slaapkamer opgemeten: dat was nodig om de huidige kleur van het schilderij goed vast te leggen, en om Ella Hendriks te helpen om de juiste pigmentcombinaties te kiezen voor het retoucheren van De slaapkamer. Hier doe ik metingen op het schilderij.

Kleurmetingen verrichten

Kleurmetingen verrichten op De slaapkamer

.

Dit is een close-up van een van de plekken die ik heb gemeten, en je ziet dat de retouches uit 1931 (rozeachtig) en de oorspronkelijke verf eromheen (paarsachtig) sterk van elkaar afwijken. Het lijkt erop dat de vloer sinds 1931 verder is verkleurd.

Detail van de vloer met retouches uit 1931

Detail van de vloer met retouches uit 1931

 

Men stelde mij de vraag: ‘Zou het geranium lak van De tuin van Daubigny met behulp van de computer aan de kleur van de vloer van De slaapkamer kunnen worden toegevoegd zodat die overeenkomt met de retouches uit 1931?’ Het antwoord was ‘ja’ en hier is een kleurenreeks die laat zien welk resultaat het toevoegen (terugbrengen) van de geranium lak geeft. Ik heb gezocht naar de juiste concentratie die een match vormt met de retouche van 1931 (kleurvlakje rechtsboven) én ik heb geprobeerd nog verder terug in de tijd te gaan (kleurvlakjes onder), maar dan komen we op speculatief terrein omdat we de oorspronkelijke concentraties niet kennen.

mogelijke kleurconcentraties van de vloer van De slaapkamer

Mogelijke kleurconcentraties van de vloer van De slaapkamer

.

In een brief aan zijn broer Theo schreef Van Gogh dat de deuren en muren op het schilderij een ‘violette’ kleur hadden; tegenwoordig zijn deze blauw. Ik deed eenzelfde computerberekening voor een meting die ik van de deur had genomen en inderdaad, als je geranium lak toevoegde kreeg je violet.

mogelijke kleurconcentraties van de deuren van De slaapkamer

Mogelijke kleurconcentraties van de deuren van De slaapkamer

.

Hoewel ik al een poging heb gedaan, hoop ik in de toekomst een digitale verjonging te maken van het gehele schilderij. Voorlopig is hier een voorproefje van de mogelijke kleuren van de vloer in 1931:

Digitale verjonging van een detail van de vloer van De slaapkamer

Digitale verjonging van een detail van de vloer van De slaapkamer

Detail van de vloer van De slaapkamer in huidige kleuren

Detail van de vloer van De slaapkamer in huidige kleuren

De ongrijpbaarheid van kleur

kleur Reageren uitgeschakeld

Wanneer je als kunsthistoricus schrijft over kleurgebruik, is het erg belangrijk om te beseffen dat je je daarbij alleen kan baseren op het object zelf. De meeste reproducties van kunstwerken zijn namelijk verre van betrouwbaar. Dat komt omdat elke camera, elke film, elke scanner en elk computerscherm zijn eigen kleurafwijkingen teweeg brengt. Zoek zelf maar eens op Google naar De slaapkamer en verbaas je over de uiteenlopende varianten die je op het scherm ziet verschijnen!

Om te laten zien hoe groot die verschillen kunnen zijn, plaats ik bij deze post vier van de zoekresultaten die ik kreeg. Geen van deze vier reproducties benadert de kleuren van het werkelijke schilderij.

   

Een tijd lang werd er gedacht dat door de verspreiding van kunstreproducties – aanvankelijk via foto’s en nu via het net – het originele werk minder status zou krijgen. Tenslotte kan iedereen tegenwoordig in zijn eigen huiskamer beschikken over een reproductie van een belangrijk kunstwerk als De slaapkamer. De onbetrouwbaarheid van deze beelden maakt echter dat het omgekeerde gebeurt: het origineel wordt juist des te belangrijker.

Dat de kleurintensiteit van het origineel (De slaapkamer) overigens wel veranderd is, hebben we al eerder aangegeven. 

Het Van Gogh Museum is zich bewust van de moeilijkheden rondom het reproduceren van kunstwerken en doet daarom aan ‘kleurmanagement’.  Een speciaal hiervoor aangetrokken fotograaf en een beeldspecialist werken de hele dag aan de productie van volwaardige afbeeldingen van de werken uit onze collectie. De afbeeldingen van De slaapkamer die op deze site staan, kunnen daardoor betrouwbaar worden genoemd. Hoewel… hoe staat de kleurenweergave van jouw beeldscherm eigenlijk afgesteld?

Dader verkleuring vloer van De slaapkamer

kleur, Onderzoekstechnieken, Voorbereiding Reageren uitgeschakeld

Welk materiaal veroorzaakt de verkleuring? 

Tijdens het onderzoek aan De slaapkamer vroeg Ella me even langs te komen om samen naar het schilderij te kijken. Er was haar namelijk iets opgevallen dat waarschijnlijk te maken had met de materialen die Van Gogh gebruikte. Zo vroeg ze zich af waarom de vloer in De slaapkamer een verkleuring had. Welk materiaal kon dat hebben veroorzaakt? Was hier misschien het eosine gebruikt, een organisch rood pigment, zoals in de grondlaag van Van Goghs schilderij De tuin van Daubigny dat we al eerder hadden onderzocht? 

Dwarsdoorsnede van een verfmonster van ‘De tuin van Daubigny’. De grondlaag (roze laag onderaan) bestaat uit een mengsel van loodwit en eosine.

Geraniumlak 

Eosine is een synthetische kleurstof die in 1873 voor het eerst werd gemaakt. Het bestaat uit een verbinding van koolstof, waterstof en broom. Wanneer de kleurstof wordt neergeslagen op een substraat, meestal aluin, ontstaat een pigment dat in olieverf kan worden gebruikt. Het pigment werd onder de naam geraniumlak verkocht, omdat de kleur lijkt op geraniums. Van Gogh wist dat de kleur van geraniumlak onder invloed van licht vervaagt, maar toch gebruikte hij het vaak. In acht brieven van Van Gogh (uit Arles, Saint Rémy en Auvers-sur-Oise) aan zijn broer Theo, vraagt hij om geraniumlak van de Parijse firma Tasset et l’Hôte op te sturen. In totaal bestelt hij maar liefst 44 verftubes! 

Bewijs zoeken 

Om de verkleuring van de vloer van De slaapkamer goed te bekijken, werd het schilderij eerst met de röntgenfluorescentie spectrometrie (XRF) geanalyseerd door collega Luc Megens. Deze techniek is direct op het schilderij toegepast. In de vloer op de voorgrond konden zink, lood en kwik worden aangetoond, maar geen broom. Helaas! Broom is namelijk karakteristiek voor eosine. Dit betekent dus dat eosine niet of slechts een heel klein beetje aanwezig is in de verf waarmee Van Gogh de vloer penseelde. 

Ik gaf het nog niet op. Ik heb een monster genomen aan de onderrand van het schilderij, waarvan ik een verfdwarsdoorsnede heb gemaakt.
Verfmonster van de onderrand van ‘De Slaapkamer’.
Dwarsdoorsnede van een monster van de onderrand van ‘De Slaapkamer’. Op de lichte grondlaag is de roze verflaag van de vloer zichtbaar.

Hierin kun je onder een microscoop bij een vergroting tot circa 1000 keer de samenstelling van de lagen verf bestuderen. Door de raster elektronenmicroscoop met energie dispersieve röntgenspectrometrie (SEM-EDS), die ik samen met Kees Mensch bij Shell gebruik, heb ik de meeste pigmenten in de rozige verflaag geïdentificeerd. Het bleek een mengsel te zijn van zink- en loodwit, gekleurd met een beetje vermiljoen, Schweinfurtergroen en chroomgeel. Maar ik was er nog niet: deze pigmenten konden toch nooit de verkleuring in de vloer hebben veroorzaakt? 

In een laatste poging de oorzaak van de verkleuring te achterhalen heeft een andere collega, Maarten van Bommel, nog een monster genomen van de rozige verf van de vloer. Dit heeft hij vervolgens geanalyseerd met Hoge Prestatie Vloeistof Chromatografie techniek (HPLC), die bijzonder geschikt is voor de analyse van kleurstoffen. Hij kon hiermee aantonen dat wel degelijk een kleine hoeveelheid eosine in de rozige verf van de vloer aanwezig is. En zoals verondersteld, de eosine was bijna zeker verantwoordelijk voor de kleurverandering. Uiteindelijk toch succes!

Het dilemma van nieuwe retouches

Retouches Reageren uitgeschakeld

In theorie zou je ervoor kunnen kiezen om de vloer over te schilderen zodat hij er weer uit gaat zien zoals rond 1931, als je de perzikachtige kleur van de bewaard gebleven strook oorspronkelijke verf langs de onderrand als leidraad neemt. Vandaag de dag is zo’n integrale overschildering echter geen optie meer, want we willen liefst zo veel mogelijk Van Goghs eigen verf laten zien. Zo’n poging zou trouwens toch een veel te speculatief karakter hebben. In plaats daarvan kunnen we proberen met behulp van moderne technologieën het kleurschema van het schilderij in een computerbeeld digitaal te ‘verjongen’. Zo kunnen we een idee krijgen van hoe het werk er uit kan hebben gezien toen het werd gemaakt. In een van de volgende blogspots beschrijft kleurwetenschapper Roy Berns hoe dit in zijn werk gaat.

De verontrustende mismatch van de retouches in de vloer levert een dilemma op voor de huidige restauratie. Moet ik proberen de retouches van Traas geheel of gedeeltelijk te verwijderen en nieuwe aanbrengen die beter aansluiten bij de huidige kleuren van de vloer? En als inderdaad wordt gekozen voor vervanging van de oude retouches, zullen de oorspronkelijke kleuren van de vloer dan langzaam blijven veranderen, ondanks de strenge licht- en klimaatcondities in het museum waaronder De slaapkamer nu wordt bewaard? Ik kom nog terug op deze kwesties.

Copyright © 2010 Van Gogh Museum - Ontwerp & realisatie: Bitfactory
RSS feed